การขยายพันธุ์

เราสามารถขยายพันธุ์เฟินเพิ่มจำนวนต้น ได้ทั้ง แบบไม่อาศัยเพศ (จากส่วนต่างๆ ของเฟิน) และแบบอาศัยเพศ (เพาะจากสปอร์นั่นเอง)

การขยายพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศ

ทำได้หลายวิธี ขึ้นอยู่กับโครงสร้างของเฟินชนิดนั้นๆ การขยายพันธุ์แบบไม่อาสัยเพศนี้ จะได้เฟินต้นใหม่ที่มีลักษณะทั่วไปเหมือนต้นแม่เดิมทุกประการ วิธีการขยายพันธุ์แบบนี้ ได้แก่
การแบ่งกอ
การแยกเหง้า
การแยกต้นใหม่ที่เกิดจากตา่บนใบ
การแยกต้นใหม่ที่เกิดจากราก
การชำกิ่ง
การแยกต้นใหม่ที่เกิดจากไหล
การชำจากบางส่วนของต้น

ต่อไปจะกล่าวถึง วิธีในการขยายพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศ พอสังเขปคร่าวๆ ก่อน ในอนาคตจะหาภาพและรายละเอียดมาประกอบทีหลัง ยังไงก็ขอให้ติดตามกันต่อไป
สำหรับวิะีต่างๆ ในการขยายพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศ ดังต่อไปนี้

การแบ่งกอ Division
การแบ่งกอ เป็นวิธีการที่เหมาะสำหรับ กรณีเฟินที่มีเหง้าใหญ่ ผ่าแบ่งได้ เช่น เฟินข้าหลวง Asplenium หรือเฟินที่มีลำต้นเหง้าเลื้อยอยู่ในดินหรือในเครื่องปลูก เช่น เฟินก้านดำ Adiantum
วิธีการแยกกอ สามารถทำได้ง่ายๆ ด้วยการ ใช้มีดคมผ่ากลาง แยกต้นเฟินออกเป็น 2 ส่วน หรือมากว่า ตามแต่ขนาดและความแข็งแรงของเฟิน แล้วนำแต่ละส่วนไปปลูก ซึ่งจะได้เฟินต้นใหม่ ที่มีลักษณะทั่วไปเหมือนต้นแม่

การแยกเหง้า
เฟินที่มีลำต้นเหง้าเลื้อย สามารถตัดแบ่งเหง้าไปปลูกใหม่ ซึ่งวิธีการอาจแตกต่างกันไปบ้าง ขึ้นกับโครงสร้างของเฟินแต่ละชนิด
ตัวอย่างเช่น เฟินนาคราช Davallia ที่มีเหง้าเลื้อยอยู่ตามผิวดิน หรือยื่นยาวออกมาจากกระถางหรือเครื่องปลูก เราสามารถตัดเอาเหง้าออกไปชำเป็นต้นใหม่ได้

การแยกต้นใหม่ที่เกิดจากตา่บนใบ
มี เฟินหลายชนิด สามารถสร้างตาต้นอ่อนใหม่บนใบ และสามารถขยายพันธุ์เป็นต้นใหม่ต่อไปได้ มีหลายชนิด เช่น เฟินใบหัวใจ Hemionitis arifolia ตาต้นอ่อนจะเกิดที่บริเวณขั้วใบ เฟินโ่ซ่ Woodwadia ตาต้นอ่อนจะเกิดบนใบ เฟินแม่ Asplenium bulbiferum ตาต้นอ่อนเกิดที่บนใบเช่นกัน เฟินหางหงส์ Bolbitis เกิดตาต้นอ่อนที่ปลายใบทีี่เป็นหางยาวๆ
ต้นอ่อนที่เกิดบนใบเหล่านี้ ในธรรมชาติ เมื่อต้นอ่อนโตบนฝบ จนกระทั่งมีน้ำหนักมาก ใบจะอ่อนโค้างลงมาแตะกับดิน และต้นอ่อนนั้นจะสร้างระบบรากเพื่อยึดเกาะและดูดน้ำและอาหารจากดิน จนเติบโตเป็นต้นใหม่ต่อไปได้

การแยกต้นใหม่ที่เกิดจากราก
เฟินที่เกิดต้นอ่อนใหม่จากรากได้ เช่น กูดห้วยกูดน้ำ Diplazium เฟินในสกุลชายผ้าสีดา Platycerium หลายชนิด ตัวอย่างเช่น Platycerium bifurcatum, P. hillii ซึ่งต้นอ่อนใหม่ที่เกิดขึ้น สามารถแยกออกจาต้นแม่นำไปปลูกเป็นต้นใหม่ได้ เมื่อต้นอ่อนใหม่แข็งแรง สามารถหาอาหารเลี้ยงตัวเองได้

การชำกิ่ง
ในกลุ่มไม้สาย หรือ Tassel Ferns ในสกุล Lycopodium และ Huperzia เป็นตัวอย่างที่เห็นชัดสุด ในการขยายพันธุ์ด้วยการชำกิ่ง
เฟินพวกนี้ มีลำต้นเทียมเป็นสายห้อยและแตกกิ่งเป็นคู่ๆ หลายชั้น ในธรรมชาติเอง เมื่อกิ่งของเฟินพวกนี้สามารถเกิดเป็นรากได้ เมื่อข้างกิ่งไปแตะกับวัสดุที่เก็ยความชื้นได้ดี และสามารถเกิดเป็นต้นใหม่ต่อไปได้

การชำจากบางส่วนของต้น
เฟินกีบแรด เป้นตัวอย่างที่เห็นชัด กล่าวคือ บริเวณรอบลำต้นเหง้าที่เป็นกีบ มองดูคล้ายกีบเท้าของสัตว์นั่นเอง เราสามารถหักแยกกีบออกไปชำเป็นต้นใหม่ได้

การขยายพันธุ์แบบอาศัยเพศ

เฟินขยายพันธุ์วิธีนี้ โดยอาศัยสปอร์ที่เฟินสร้างขึ้น แล้วปล่อยกระจายออกไป เมื่อสปอร์ปลิวไปตกในที่ที่เหสมาะสม สปอร์จะงอกเป็นโปรธัลลัส และสร้างอวัยวะเพศ เพื่อการสืบพันธุ์ เฟินบางชนิด สปอร์เพศผู้และเพศเมีย เกิดอยู่บนโปรธัลลัสอันเดียวกัน และมีเฟินบางชนิด ที่สร้างสปอร์แยกเพศผู้และเพศเมียออกจากกัน
วิธีการขยายพันธุ์จากสปอร์ เป็นวิธีที่ค่อนข้างซับซ้อน และต้นใหม่ที่เกิดขึ้น มีโอกาสเป็นต้นใหม่ที่มีลักษณะที่แตกต่างจากต้นแม่ต้นเดิม อีกทั้งจะได้จำนวนเฟินต้นใหม่เป็นจำนวนมากอีกด้วย

วิธีการเพาะขยายพันธุ์เฟินจากสปอร์ แต่เดิมในบ้านเรา มีคนที่มีความรู้ความชำนาญกันค่อนข้างน้อย และมักขยายพันธุ์กันแบบไม่อาศัยเพศ ดังที่ได้กล่าวไปแล้วข้างต้น ส่วนการขยายพันธุ์จากสปอร์นั้น แต่เดิมใช้วิะี นำเฟินต้นแม่มาเลี้่ยง แล้วปล่อยให้สปอร์ปลิวกระจายงอกขึ้นเอง แล้วเก็บต้นใส่กะรถางเลี้ยงต่อ ซึ่งวิธีการนี้ ก็ยังเป็นที่นิยมของหลายๆ แห่ง และได้จำนวนต้นไม่น้อยเลย เว้นแต่เฟินบางชนิดที่งอกจากสปอร์ยากๆ อาจจะแทบไม่ได้ต้นใหม่เลย

มาระยะหลังนี้ มีหลายๆ คนที่เพาะเฟินจากสปอร์กันเยอะขึ้น ซึ่งเป็นที่น่ายินดี ที่คนรุ่นใหม่ๆ สนใจทำกันมากขึ้น บางคนเพาะเพียงเพื่อความสนุก ไปจนถึงบางคนเพาะเพื่อเป็นอาชีพ โดยเฉพาะเฟินจากป่าหายากบางชนิด ถูกเก็บออกมาจากป่าธรรมชาติเป็นจำนวนมาก เนื่องจากเป็นที่นิยมปลูกเป็นไม้ประดับ หรือปลูกสะสมสายพันธุ์ ทั้งยังเป็นที่นิยมกันทั้งในประเทศและต่างประเทศ ในขณะที่ จำนวนประชากรเฟินป่าในธรรมชาติลดน้อยลงไปทุกที จากการเก็บของป่าออกมาขาย ในปริมาณมาก รวมไปถึงพื้นที่ป่าไม้้ถูกทำลายลงอย่างต่อเนื่อง และไม่มีทีท่าว่าจะหยุดยั้งได้ หากไม่มีการเพาะขยายพันธุ์เฟินเหล่านั้นขึ้นมาทดแทนกันแล้ว อีกไม่นาน คนรุ่นหลังก็อาจจะไม่มีโอกาสได้เห็นเฟินบางชนิดของบ้านเราอีกต่อไป ซึ่งวิธีการเพาะเฟินจากสปอร์ เป็นอีกวิธีหนึ่ง ที่จะสามารถเพาะให้ได้ออกมาเป็นจำนวนมากๆ ได้ แม้่จะไม่สามารถทดแทนเฟินที่สูญหายไปจากป่าได้ทั้งหมด แม่เพียงน้อยนิดบางส่วน แต่ก็ยังดีกว่า การไม่ทำอะไรสะเลย!!!!

ดังนั้น หากมีการเผยแพร่วิธีการเพาะสปอร์ให้เป็นที่รู้จักอย่างกว้างขวาง ก็น่าจะเป็นผลดีต่อการวงการไม้ประดับในบ้านเรา เนื่องจากราคาเฟินบางชนิดในบ้านเราราคายังคงสูงมาก หรือเฟินบางชนิด เป็นเฟินป่าที่ลักลอบเก็บเอาออกมาจากป่าธรรมชาติ นำมาวางขายให้กับผู้นิยมปลูกต้นไม้สวยงาม ในการเพาะสปอร์ จำนวนเฟินที่ได้ออกมาจำนวนมากๆ จะสามารถทำให้ต้นทุนการผลิต ลดลงได้ สามารถขายได้ในราคาไม่สูงนัก ก็จะทำให้ผู้ที่ชื่นชอบเฟิน สามารถซื้อหามาเลี้ยงกันได้มากขึ้น กว้างขวางมากขึ้นด้วย ซึ่งจะทำให้เฟินเป็นที่นิยมกันมากขึ้นและจำหน่ายได้มากขึ้นตามมาด้วย อีกทั้งเป็นการช่วยลดการบุกรุกข้าไปเก็บทำลายเฟินในธรรมชาติได้อีกวิธีด้วย

สำหรับวิธีการเพาะเฟินจากสปอร์ เป็นวิธีการที่ไม่ยาก (แต่อาจจะค่อนข้างยุ่งยากสำหรับคนที่ยังไม่เคยทำมาก่อน) และใช้เวลานาน กว่าจะได้ต้นใหม่ออกมา และกว่าต้นใหม่จะโตเป็นต้นใหญ่ บางชนิด อาจใช้เวลา 4-6 เดือน และในบางชนิด กว่าจะได้ต้นโตสัก 2 นิ้ว ใช้เวลานาน 1 ถึง 2 ปี ก็มี ขึ้นกับชนิดของเฟิน และสภาพการเลี้ยงดู รายละเอียดวิธีการเพาะเฟินจากสปอร์ ดูในหน้าถัดไป