สกุล Adiantum เฟินก้านดำ
วงศ์ ADIANTACEAE

สกุล Adiantum

(อ่าน add-ee-an' tum แอด-ดี-แอน-ตัม) เฟินก้านดำ หรือเฟินผมแหม่ม Maidenhair Fern
ชื่อสกุล Adiantum มาจากภาษากรีก Adiantos แปลว่า unwetted, ไม่เปียกน้ำ ได้ชื่อจากเฟินก้านดำบางชนิด ใบของมันไม่เปียกน้ำ แม้จะโดนน้ำก็ตาม และยังมีชื่อเรียกแต่ละท้องถิ่นไม่เหมือนกัน ตัวอย่างเช่น แถบลุ่มน้ำอเมซอน ในเปรูเรียก Culatrillo ในบราซิลเรียก Avenca แม้แต่ในบ้านเรา ภาคเหนือ ภาคอีสาน เรียก ใบหูควาก และยังมีชื่อเรียกอื่นๆ อีกมากมาย ซึ่งยังไม่รวมชื่อทางการค้าที่ต่างตั้งชื่อเรียกกันเองอีก

เฟินก้านดำ เป็นเฟินที่หลายๆ คนหลงใหลในความอ่อนช้อยสวยงาม ด้วยก้านสีดำ เล็ก อ่อนโค้ง ด้วยใบเป็นแผ่นเกล็ดเล็กๆ ทั้งยังมีมากมายหลากหลายสายพันธุ์ปลูก ให้เลือกสะสม บางชนิดมีใบอ่อนสีแดง สีชมพู หรือสีส้ม บางชนิดเป็นกอเล็กๆ แต่บางชนิดเป็นกอใหญ่ ใบสูงยาว มีทั้งชนิดที่ปลูกเลี้ยงง่าย และแม้บางชนิดปลูกยาก แต่ก็เป็นที่ท้าทายให้คนรักเฟินก้านดำหลายๆ คนพยายามหาวิธีเลี้ยงอย่างไม่ย่อท้อ ด้วยเพราะหลงใหลในความงามของเฟินก้านดำนั้นเอง

ลักษณะทั่วไป

ลักษณะทั่วไปของเฟินในสกุลนี้ เป็นเฟินดิน เฟินเกาะหิน หรือเฟินเกาะอาศัยที่เริ่มจากพื้นดิน มีขนาดเล็กถึงขนาดกลาง

ลำต้น เป็นเหง้า ลักษณะมีทั้งแบบสั้นตั้ง หรือล้มเอน เหง้าเลื้อยสั้น หรือเลื้อยยาว แตกกิ่งสาขา มีสีดำเป็นเงามัน เหง้ามีเกล็ดปกคลุม เกล็ดที่เหง้า เป็นสีน้ำตาลอมเหลือง ถึงสีน้ำตาลแดงเข้ม หรือสีดำ มีทั้งที่เป็นเกล็ดสีเดียว หรือสองสี รูปร่างเกล็ดมีทั้งรูปหอก-หอกยาว ขอบเกล็ดเรียบ หรือขอบมีขนประปรายไม่สม่ำเสมอ หรือเป็นซี่ฟันเล็กละเอียด

ก้านใบ ไม่มีข้อต่อเชื่อมกับแกนหลักกลางใบ สีน้ำตาลเข้ม น้ำตาลแดงถึงสีดำ ด้านบนเป็นร่องตามแนวยาว บางชนิดผิวเกลี้ยง บางชนิดมีขนแข็ง หรือขนสั้นแข็ง ภายในก้านมีท่อลำเลียง 1-2 กลุ่ม

ใบมีแบบเดียว มีบ้างบางชนิดที่มีใบ 2 แบบ (คือ ใบปกติที่ไม่สร้างสปอร์ กับใบที่สร้างสปอร์ ที่มีลักษณแตกต่าง) บางชนิดออกใบเป็นพุ่มแน่น บางชนิดใบออกห่างกัน รูปร่างทั้งใบเป็นรูปหอก รูปไข่ รูปพัด ใบเป็นใบประกอบขนนก 1 - 4 ชั้น แผ่นย่อยใบบาง เหมือนแผ่นกระดาษ ผิวทั้งสองด้านเกลี้ยง บางชนิดใบมีขนกระจายห่างกัน ผิวใบด้านถึงเงามัน แกนหลักกลางใบเหยียดตรง หรืออ่อนโค้ง

แผ่นใบย่อย บางชนิดมีก้านใบย่อย บางชนิดไม่มี บางชนิดก้านใบย่อยต่อกับโคนใบเป็นปมนูน ก้านใบย่อยสีดำและมักเป็นเงามัน แผ่นใบย่อยเล็กสุด มีทั้งที่เป็นรูปหลม รูปพัด หลามตัด หรือขอบขนาน โคนตัดตรง หรือโคนรูปลิ่ม ไม่มีเส้นกลางใบ เส้นใบ มองเห็นได้ชัด เป็นเส้นใบอิสระ แตกกิ่งสาขาเป็นคู่ๆ ช่วงใกล้โคน ส่วนช่วงปลายมักขนานกัน มีบางชนิดที่เส้นใบจรดโค้งเข้าหากัน แต่มีน้อยชนิด

กลุ่มสปอร์อยู่ริมขอบใบ บริเวณส่วนหยัก ขอบใบม้วนพับลงมาปิดกลุ่มสปอร์ ทำหน้าที่เป็นเยื่ออินดูเซียเทียม

เป็นเยื่อบางสีเทาปนเขียว หรือสีน้ำตาลถึงน้ำตาลเข้ม แคบ กว้างราว 0.6-1 มม. ทำหน้าที่ปกป้องสปอร์ในช่วงที่สปอร์ยังอ่อนอยู่ แล้วเปิดออกเมื่อสปอร์อับสปอร์แก่ อับสปอร์จะอยู่เกือบสุดริบขอบใบ อยู่ที่ปลายเส้นใบก็มี หรืออยู่ระหว่างเส้นใบก็มี ไม่มีเส้นใย paraphyses และ ปลอกรอบกลุ่มสปอร์ สปอร์เป็นสีเหลือง รูปทรงปิรามิดเหลี่ยม-ผิวเกลี้ยง, trilete, rugulate to rugose or tuberculate , equatorial ridge absent. x = 29, 30.

เฟินสกุลนี้ มี กระจายพันธุ์อยู่ทั่วโลก ยกเว้นที่อยู่เหนือเส้นละติจูด 60 องศาขึ้น มีบันทึกจำนวนชนิดของเฟินก้านสายพันธุ์แท้เอาไว้ ไม่น้อยกว่า 200 ชนิด และยังมีสายพันธุ์ปลูก ที่เป็นทั้งต้นกลายลักษณะไปจากสายพันธุ์แท้และต้นที่เป็นลูกผสมอีกนับไม่ถ้วน

การปลูกเลี้ยงทั่วไป

การปลูกเลี้ยงเฟินก้านดำชนิดทั่วไป มีปัจจัยหลักสำคัญอยู่ 3 ประการ คือ เครื่องปลูกระบายน้ำดี เก็บความชื้นไว้ได้นาน และมีบรรยากาศชุ่มชื้นดี การให้น้ำกับเฟินก้านดำ ควรให้ในปริมาณที่พอเหมาะ ควรปล่อยให้มีช่วงที่เครื่องปลูกแห้งบ้าง ก่อนที่จะให้น้ำชุ่มในครั้งต่อไป แต่ไม่ควรปล่อยให้อดน้ำกระทั่งใบเหี่ยวฟุบ จะทำให้ต้นโทรม

ปกติเฟินก้านดำเป็นเฟินที่มีความอ่อนไหวต่อสภาพแวดล้อม เหมาะกับการปลูกประดับภายนอกมากกว่าในอาคาร เว้นแต่จะมีความชุ่มชื้นมากพอ กรณีที่ใบอ่อนเหี่ยวแห้งเป็นสัญญาณบอกให้รู้ว่า สภาพแวดล้อมมีความชื้นไม่พอ แม้เครื่องปลูกจะยังชื้นอยู่ก็ตาม อีกสาเหตุที่พบบ่อย มักเกิดจากระบบรากเดินไม่ดี ซึ่งเป็นไปได้อาจเกิดจากการให้น้ำมากเกิน หรือการระบายน้ำไม่ดี รวมถึงขาดธาตุอาหาร อีกทั้งไม่ควรใช้กระถางขนาดใหญ่เครื่องปลูกมากเกินไป เพราะจะทำให้ระบบรากหายใจไม่ดี ต้นจะไม่งาม

เครื่องปลูกที่เหมาะสมกับเฟินก้านดำ ประกอบด้วย ดินร่วน ทรายหยาบ และอินทรีย์วัถตุ เช่น ใบไม้ผุ หรือใช้พีทมอสผสมกับเพอร์ไลท์ เฟินก้านดำบางชนิดชอบเครื่องปลูกที่มีแคลเซี่ยมมาก ควรเติมหินปูน หินอ่อน หรือเปลือกหอย ทุบให้ละเอียด โรยหน้าเครื่องปลูก

การปลูกลงกระถาง ควรรองก้นด้วยวัสดุหยาบ เช่น เศษอิฐหัก เศษกระเบื้อง หรือเศษหักของกระถางดินเผา หรือหิน รองก้นในกระถางสัก 1/4 ของความสูง เพื่อให้ระบายน้ำได้ดี ส่วนปุ๋ยสำหรับเฟินก้านดำ ใช้ปุ๋ยสูตรเสมอ N-P-K ก็เพียงพอ



บรรณานุกนม - เอกสารอ้างอิง Reference :
เต็ม สมิทธินันท์, KAI LARSEN; FLORA OF THAILAND 1979
จารุพันธ์ ทองแถม ม.ล., ดร. ปิยเกษตร สุขสถาน; FERNS-กรุงเทพฯ สารคดี 2550
จารุพันธ์ ทองแถม ม.ล., สุธานิธิ์ ยุกตะนันท์; เฟิน : ต้นตระกูลไม้ประดับ ฉบับปรับปรุงและเพิ่มเติม - อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิซซิ่ง 2542
A.G. Piggott & C.J. Piggott; Ferns Of Malaysia In Colour - Tropical Press SDN. BHD.; Reprinted 1996
Barbara Joe Hoshizaki & Robbin C. Moran; FERN GROWER'S MANUAL
Sue Olsen (Suzanne); Encyclopedia of Garferns 2007
John T. Mickel; New York Botanical Garden; how to know the fern and fern allies - Wm. C. Brown Company 1944
Calder H. Chaffery; Ausralia Ferns - Growing Them Successfully; Kangaroo Pres 1999
พจนานุกรมภาษาถิ่นภาคเหนือ; เม.ย. 2539; ศูนย์วัฒนธรรมและศิลปวัฒนธรรม สถาบันราชภัฏเชียงใหม่
Wilbur W. Olson; The Fern Dictionary - Los Angeles International Fern Society 1977
S. Lindsay & D.J. Middleton; Adiatum Phanomensis (ADIANTACEAE), A new fern species from peninsular Thailand - Havard University Herbaria; March 2004

คำขอขอบคุณ / Thank you

การจัดทำเนื้อหาเฟินก้านดำ Adiantum ครั้งนี้ ประกอบกันทั้งเนื้อหา ภาพประกอบ เครื่องมือต่างๆ และรายละเอียดอื่นๆ อีก มากมายครั้งนี้
ย่อมไม่สามารถจัดทำให้สำเร็จได้ง่ายโดยลำำพังเพียงคนเดียว
หากแต่ที่ทำสำเร็จออกมาได้ ด้วยเพราะ่ได้การสนับสนุนและเข้ามาช่วยเหลือในด้านต่างๆ ทั้งทางตรงและทางอ้อม
จึงขอขอบคุณเป็นอย่างยิ่ง สำหรับเพื่อนสมาชิก fSCT และคนรักเฟินทุกท่าน ที่ช่วยกันสนับสนุนเข้ามา

เจ้นก
3K สัมพันธ์ หัวหิน
ฺBank กทม
BJ ธีรชัย กทม
Cham บ้านปัญญาอินทรา
Chat ชัชชัย จ. เชียงราย
Duang99
fatMan เชียงใหม่
Hello Patty เชียงใหม่
Highlander รังสิมา แคลิฟอร์เนีย US
อ. kit กทม
HK ตฤศ ฮ่องกง-กทม
nut ศุภชัย ขอนแก่น
Sanke ปิยะพงษ์ กทม
รามอินทรา (พ่อนายพรินทร์) กทม
ต้น หนองจอก หรือ คณิต ปานทอง ช่วยตรวจสอบชื่อ cultivars

Special Thanks :-
Donna Tremonte [dtremont@oeb.harvard.edu] Havard University Herbaria ผู้เอื้อเฟื้อจัดหาเอกสารข้อมูลสำหรับ Adiantum phanomensis ส่งมาให้
www.highslide.com - Picture Magnifier
www.dynamicdrive.com - Javascript tools

และท่่านอื่นๆ ที่ให้การสนับสนุน แต่ไม่ได้เอ่ยนามไว้ ต้องขออภัยมา ณ โอกาสนี้ด้วย