สกุล Heterogonium
วงศ์ DRYOPTERIDACEAE

สกุลนี้ มีอีกชื่อว่า Ctenitopsis Ching ex Tardieu & C.Chr. แต่นิยมใช้ Heterogoium กันอย่างกว้างขวางมากกว่า ลักษณะทั่วไปของเฟินสกุลนี้ เป็นเฟินดิน ชอบร่ม ทรงพุ่มขนาดกลาง ใบมี 2 แบบ (dimorphic) คือ ใบสปอร์ กับใบปกติ ใบสปอร์มีก้านยาวชูสูงเหนือทรงพุ่ม กับใบปกติ เป็นรูปสามเหลี่ยม ใบประกอบขนนก ใบย่อยคู่ล่างสุดใกล้โคน เป็นใบประกอบขนนกอีก 1 ชั้นและมีอย่างน้อย 1 คู่ย่อยแยกอิสระหรือเป็นแฉกลึก
.ใบสามารถสร้างตาต้นอ่อนใหม่ได้บริเวณเส้นแกนใบหลักติดกับก้านใบย่อย แต่ไม่ได้มีตาต้นอ่อนมากนัก และต้นอ่อนใหม่สามารถแยกไปปลูกได้

Heterogonium pinnatum เฟินเทพนม [ Image : Blue Jay ] เฟินเทพนม Heterogonium pinnatum เหง้าเป็นแท่งสั้น ตั้งตรง ปกคลุมหนาแน่นด้วยขนหรือเกล็ดยาว

Heterogonium pinnatum (Copel.) Holttum ชื่ออื่น : เฟินเทพนม เฟินเทพนม เป็นเฟินดิน ชอบร่ม มีความชุ่มชื้นสูง มักพบอยู่บนดิน หรือข้างก้อนหิน บริเวณลำธารน้ำตก ดินมีอินทรีย์วัตถุมาก ลักษณะทั่วไป ทรงพุ่มขนาดกลาง ลำต้นเป็นเหง้าสั้น ตั้งตรง ปกคลุมหนาแน่นด้วยเกล็ดหรือขนสีน้ำตาลเข้ม ใบ เป็นใบประกอบขนนกรูปสามเหลี่ยม ก้านใบยาวและมีขนปกคลุมแน่น ใบย่อยขอบเป็นแฉกลึก เมื่อโตเต็มที่ ใบย่อยคู่ล่าง เป็นใบประกอบขนนกย่อยอีก 1 ชั้น ใบสปอร์แตกต่างจากใบปกติ และก้านยาวชูขึ้นสูงเหนือทรงพุ่ม ใบสปอร์ผอมเรียว ทั้งใบปกติและใบสปอร์สามารถสร้างตาต้นอ่อนใหม่ขยายพันธุ์ได้ ใบปกติ รูปสามเหลี่ยม ใบย่อยขอบเป็นแฉก ใบสปอร์ ผอมเรียว ก้านยาวชูสูงเหนือพุ่ม เฟินชนิดนี้ เป็นเฟินที่สวยงามอีกชนิดหนึ่ง มาจากป่าธรรมชาติ นำมาปลูกเป็นไม้ประดับกันมานานแล้ว จนถึงปัจจุบัน ก็ยังเป็นที่นิยม เพราะเป็นเฟินที่ปลูกเลี้ยงง่าย ค่อนข้างทน ใบ มีตาต้นอ่อน สามารถนำไปปลูกเป็นต้นใหม่ วิธีการปลูกเลี้ยง : เป็นเฟินดิน ชอบร่ม ต้องการแสงรำไร และความชุ่มชื้นในบรรยากาศมาก เครื่องปลูกใช้ ดินร่วนโปร่ง มีอินทรีย์วัตถุมาก ไม่ชอบน้ำชุ่มแฉะในเครื่องปลูก การขยายพันธุ์ : นอกจากใช้สปอร์แล้ว ยังสามารถนำต้นอ่อนที่เกิดจากตาที่ใบ นำไปปลูกเป็นต้นใหม่ได้ เฟินชนิดนี้ มีรายงานพบที่ นครศรีธรรมราช กระบี่ ยะลา เฟินชนิดนี้ เป็นเฟินชนิดแรกที่เอาสปอร์มาฝึกหัดเพาะ สปอร์งอกขึ้นง่าย และได้ต้นเฟินไว เพียง 6-8 เดือน ได้เฟินต้นใหม่ 1-2 นิ้ว

นอกจากนี้ ยังมีชนิดอื่นๆ ที่พบในไทย ได้แก่

Heterogonium gurupahense (C. Chr.)
ลักษณะทั่วไป เหง้าสั้น ล้มเอนหรือกึ่งตั้ง ปกคลุมด้วยเกล็ดแข็ง รูปขอบขนาน ปลายสอบแหลมเป็นติ่งหาง สีน้ำตาลเข้ม ขอบสีซีด
ก้านใบ ยาว 20-40 ซ.ม. สีม่วงเข้มเป็นเงามัน ผิวขรุขระเล็กน้อยตลอดก้าน
ใบ เป็นใบประกอบดูเหมือนขนนก 2 ชั้น รูปขอบขนานแกมรูปหอก ปลายใบแหลมเป็นติ่ง ใบเป็นแผ่น สีเขียวเข้ม มีขนทั้งใบด้านบน ด้านล่าง แกนกลางใบ
ใบย่อยด้านข้างมีได้ถึง 10 คู่ รูปหอก ขอบหยัก ปลายมน โคนตัดเป็นหยักลึกเมื่อใกล้ถึงโคนก้านใบย่อย
อับสปอร์ เกิดบนเส้นใยใบ ช่วงกลางใบย่อย อินดูเซียขนาดเล็ก รุปกลม มีขนปกคลุมด้วยเช่นกัน
เฟินชนิดนี้ กระจายพันธุ์จาก พม่า ไปถึงเวียดนาม ลงไปถึงมาเลเซีย และหมู่เกาะซีรีเบส ในบ้านเราพบได้ในหลายๆ จังหวัด มักพบขึ้นอยู่ตามลาดเชิงเขาในป่าทึบที่มีความชุ่มชื้นตลอดปี ที่ระดับต่ำถึงระดับสูงปานกลาง

Heterogonium sagenioides (Mett.) Holttt.
คล้ายกับ H. gurupahensee มาก ต่างกันที่ มีขนาดเล็กกว่า มีจำนวนคู่ใบย่อยน้อยกว่า 10 คู่ ขนบนใบไม่เหมือนกัน
เฟินชนิดนี้ กระจายพันธุ์ แถบไหหนาน ดินแดนตอนใต้จากประเทศจีนบลงมาถึงมาเลเซียและหมู่เกาะชวา ในบ้านเราพบที่ จ. ชัยภูมิ ในป่าที่มีความชุ่มชื้นตลอดปี ที่ระดับความสูง 200-500 ม. MSL.

Heterogonium alderwereltii Holttum พบที่ นครศรีธรรมราช ยะลา
Heterogonium sagenioides (Mett.) Holttu, พบที่ ขอนแก่น พัทลุง