สกุล Elaphoglossum Schott ex J.Smith สกุล เฟินลิ้นกวาง
วงศ์ LOMARIOPSIDACEAE
ชื่อสกุล Elaphoglossum อ่านว่า el-af-oh-GLOSS-um (เอล-ลัฟ-โฟ-โกซ-ซุม)
มาจากภาษากรีก คำว่า elaphos (stag) และ glossa (tongue) หมายถึง ลักษณะรูปร่างของใบดูเหมือนลิ้นของกวาง
ลักษณะทั่วไป เป็นเฟินขนาดเล็กถึงขนาดกลาง มีทั้งชนิดที่เป็นเฟินเกาะอาศัยและกึ่งเกาะอาศัยอยู่ตามลำต้นของต้นไม้
หรือเกาะอยู่ตามโขดหิน มีน้อยชนิดและหายากที่เป็นเฟินดิน ส่วนมากอาศัยอยู่ในป่าดิบชื้น หรือป่าดิบเขาสูง
ลำต้น เป็นเหง้าเลื้อย บางชนิดเลื้อยสั้นและบางชนิดเลื้อยยาว ปกคลุมหนาแน่นด้วยเกล็ดและระบบราก
ภายในมีระบบท่อลำเลียงยาวไปตามเหง้า ใบแบ่งเป็น 2 แถว แตกออกจากด้านล่างของเหง้า
บางชนิดมีใบออกมาหลายแถวจัดเรียงตัวเวียนรอบ ส่วนมากออกใบถี่ใกล้กัน ก้านใบกลม
โคนก้านใบพองอ้วนเป็นข้อต่อก้าน (phyllopodium) อยู่ติดกับเหง้า ข้อต่อมีขนปกคลุม
ข้อต่อกับก้านใบแยกสีกันชัดเจน ข้อต่อก้านสีน้ำตาลเข้มถึงดำ ส่วนก้านใบสีเขียว
ภายในข้อต่อท่อกลวง 2 ท่อ
ลักษณะก้านใบ ก้านใบติดทน ไม่ทิ้งหรือหลุดร่วงง่าย ปกคลุมแน่นด้วยเกล็ด บางชนิดก้านใบยาว บางชนิดก้านใบสั้น ภายในมีท่อลำเลียง
จัดเรียงตัวเป็นรูปวงแหวนเปิด
ลักษณะใบ ใบเป็นใบเดี่ยวปกติ ขอบเรียบ มีน้อยชนิดที่ขอบเป็นหยัก ส่วนมากใบหนาเหมือนแผ่นหนัง
เมื่อใบยังอ่อนมีเกล็ดปกคลุม ส่วนมากขอบใบบางและไม่มีสี แกนใบแข็ง ก้านใบด้านล่างใบเป็นสันนูน
เส้นใบจมลงในผิวใบ มีทั้งชนิดที่เป็น เส้นเดี่ยว แตกแขนง เส้นขนาน ปลายอิสระ
มีน้อยชนิดที่เส้นใบโค้งจรดเข้าหากัน บางชนิดมีใบ 2 แบบ
อับสปอร์ กระจายปกคลุมแน่นเป็นพืด อยู่ทั่วหลังใบ (acrostichoid)
มีขนสั้นอยู่รวมด้วย ยกเว้นบริเวณริมขอบใบ ไม่มีเยื่ออินดูเซียปิด ไม่มีเยื่อบาง
มีเยื่อวงแหวนรัดอับสปอร์ เป็นชั้นเซลล์หนา 12 เซลล์ สปอร์ทรงกลม-รี
เฟินในสกุลนี้ มีอยู่ราว 600-650 ชนิด กระจายพันธุ์อยู่ในเขตร้อนและกึ่งร้อน ในทวีปอเมริกามีมากถึง 350 ชนิด สำหรับในบ้านเรามี 7 ชนิด จำแนกชนิดดังแสดงในตารางข้างล่างต่อไปนี้
| การจำแนกชนิด / Key to the species | ||
| 1a | Rhizome more than 4 mm. dia., short creeping. Frond close togetjer เหง้า dia. ใหญ่กว่า 4 มม. เลื้อยสั้น มีใบออกใกล้กัน |
2 |
| 1b | Rhizome up to 3 mm. dia., long creeping. Fronds remote เหง้าผอมเรียว ขนาด dia. 3 มม. เลื้อยยาว ออกใบห่างเป็นระยะ |
E. angulatum |
| 2a | Frond coriaceous, margin with cartilaginous membrane, surface subglabrous or covered with usually adhrent scales,without long-armed stellate hairs. ใบหนาเหมือนแผ่นหนัง ริมขอบใบมีเยื่อกระดูกอ่อน ผิวใบค่อนข้างเกลี้ยง หรือปกคลุมด้วยเกล็ดชิดกัน ไม่มี long-armed stellate hairs |
3 |
| 2b | Frond thick herbaceous or soft in texture, margin without distinct cartilaginous membrane, surface conspicuously covered with long-armed stellate hairs |
E. stelligernum |
| 3a | Sterile frond more than 2 cm. board ใบปกติเป็นแผ่นกว้างมากกว่า 2 ซ.ม. |
4 |
| 3b | Sterile frond less than 1 cm. board ใบปกติเป็นแผ่นกว้างน้อยกว่า 1 ซ.ม. |
E. dumrongii |
| 4a | Stipe of sterile frond continued upward beyond the joint ก้านของใบปกติ continued upward beyond the joint |
5 |
| 4b | Stipe of sterile frond confined to the portion below the joint | E. melanostictum |
| 5a | Stipe long, or laminar short-decurrent. Rhizome-scales linear or liner-lanceolate, usually patent ก้านใบยาว หรือตัวใบสั้น เป็นครีบสั้น ขนที่เหง้าเป็นเส้นหรือรูปหอกแคบยาว โดยมากเห็นได้ชัด |
6 |
| 5b | Stipe shorter or lanimar decurrent nearly to the base of stipe. Rhizome-scales light brown, ovate-oblong, up to 1 cm. long, more or less appressed ก้านใบสั้น หรือแผ่นใบเป็นครีบลงมาเกือยถึงโคนก้านใบ ขนที่เหง้า สีน้ำตาลอ่อนหรือรูปไข่แกมขอบขนาน ยาวได้ถึง 1 ซ.ม. มักแนบกับผิวเหง้า |
E. yoshinagae |
| 6a | sterile laminar lanceolate to oblong-lanceolate ใบปกติรูปหอก หรือรูปหอกแกมขอบขนาน |
7 |
| 6b | sterile laminar elliptic ใบปกติเป็นรูปรี |
E. subellipticum |
| 7a | Veins hardly visible. Rhizome-sclaes up to 7 mm. long เส้นใบมองเห็นได้ยาก ขนที่เหง้า ยาวได้ถึง 7 มม. |
E. marginatum |
| 7b | Veins more or less distinct. Rhizome-scales up to 1.7 cm long ขนที่เหง้ายาวได้ถึง 1.7 ซ.ม. เส้นใบมองเห็นได้บ้าง |
E. malayense |
 Laminar oblong-lanceolate |
Elaphoglossum angulatum (Blume) T. Moore | |
ชื่อ angulatum มาจากคำว่า angulatus แปลว่า with angles; angular เฟินชนิดนี้ เป็นเฟินเกาะอาศัย อยู่ในป่าดิบเขาที่มีความชุ่มชื้นสูง ที่ระดับความสูงมากกว่า 1000 ม. MSL. |
 Rhizome long-creeping, up to 3 mm. dia. |
|
| ลักษณะต้นทั่วไป มีเหง้าเลื้อยยาว มีใบออกห่างเป็นระยะ ขนาดเส้นผ่าศูนย์กลางเหง้า 3 มม. มีเกล็ดปกคลุมแน่นตลอดเหง้า | ||
 Stipes 10-15 cm. long |
เกล็ดที่เหง้า สีน้ำตาล เป็นแผ่นบาง รูปไข่แกมขอบขนาน หรือรูปร่างไม่แน่นอน ขอบเรียบ สีเดียว ขนาด 4 : 3 มม. | |
ก้านใบ ยาว 10-15 ซม. สีฟางอ่อน โคนก้านสีดำ ส่วนบนของก้านเป็นปีกแคบๆ โคนก้านมีเกล็ดปกคลุม เกล็ดมีลักษณะเดียวกับที่เหง้า ก้านด้านหน้าเป็นร่องตื้นๆ |
 Stipes stramineous with dark base |
|
| แกนกลางใยนูนขึ้นทั้ง 2 ด้านอย่างเห็นได้ชัด naked or seldom scaly; | ||
 Stipes narrowly winged on upper part |
เส้นใบ เ้ส้นเดี่ยวหรือแตกแขนง ขนานกัน มองเห็นได้บ้างทั้ง 2 ด้านของใบ | |
ที่ขอบริมสุดของใบ นูนหนาเหมือนกระดูกอ่อน ผิวหน้าใบสีเขียวเข้ม ผิวใบด้านล่าง เกลี้ยงหรือมีเกล็ดประปราย ใบที่สร้างสปอร์ รูปขอบขนาน ค่อยๆ สอบแหลมสู่ปลายใบ โคนใบมนกลม |
 Laminar midrib distinctly raised on bith surface, veins simple or forked, parallel |
|
| เฟินชนิดนี้ กระจายพันธุ์อยู่ใน อินเดียใต้ ศรีลังกา Tonkin ไต้หวัน มาเลย์ | ||
 |
Elaphoglossum melanostictum (Blume) T. Moore. | |
ชื่อ melanostictum มากจากคำ 2 คำ คือ
melan + stictos เฟินชนิดนี้ เป็นเฟินเกาะอาศัย อาศัยอยู่รวมกับมอส ตามลำต้นของต้นไม้ใหญ่ ในป่าดิบทึบ ที่ระดับความสูง ไม่มากนักขึ้นไปถึงระดับสูงปานกลาง |
 |
|
| ลักษณะทั่วไป เหง้าเลื้อยสั้น ขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 5 มม. มีใบออกชิดกัน มีเกล็ดปกคลุมแน่นบริเวณยอดเหง้า | ||
 |
เกล็ดที่เหง้า เป็นเกล็ดบาง ผอม ปลายเรียวยาว สีน้ำตาลเข้ม ขนาด 7:1.2 มม. ขอบเกล็ดเป็นซี่ฟันแหลม ไม่เป็นระเบียบ | |
| ก้านใบ สั้นมาก ชิดกับส่วนต่อเชื่อม ใบ ขนาด 40:6.5 ซม. ส่วนกว้างสุดที่ระยะ 1/3 จากปลายลงมา ค่อยๆ สอบแคบลงสู่ส่วนโคน และแคบเข้าสู่ปลาย แผ่นใบหนาเหมือนแผ่นหนัง ริมสุดขอบใบแข็งหนาเหมือนกระดูกอ่อน เส้นใบพอมองเห็นได้ทั้ง 2 ด้านของใบ มีเกล็ดอยู่ใต้ใบ เป็นเกล็ดหนา 2-3 เซลล์ |
 [ Image : Trid @ HK ] |
|
| ใบที่สร้างสปอร์ ก้านใบยาวได้ถึง 15 ซม. มีเกล็ดปกคลุมและป็นครีบแคบๆ ที่ส่วนบนของก้าน ตัวใบขนาด 30:3.5 ซม. | ||
เฟินชนิดนี้ กระจายพันธุ์ใน ไทยและมาเลเซียตะวนตก ในบ้านเราพบที่ นครนายก และยะลา การปลูกเลี้ยง : เฟินชนิดนี้ปลูกเลี้ยงยาก เนื่องจากมาจากป่าดิบชื้น ปกต้องการแสงรำไร ระบบรากระบายอากาศดี แต่ไม่เปียกแฉกนาน บรรยากาศมีไอน้ำหรือความชุ่มชื้นสูง |
||
- E. dumrongii Tagawa & K. Iwats. กูดท้องใบดำ พบที่ เลย บริเวณป่าดิบเขาระดับต่ำ ใกล้ลำธารน้ำ
- E. marginatum (Wall. ex. Fe'e) พบที่ ภาคเหนือ เชียงใหม่ ลำปาง พิษณุโลก เลย
- E. stelligerum (Wall. ex. Baker in Hook. & Baker) T. Moore ex. Alston & Bonner พบที่ เชียงราย เชียงใหม่ และ เลย
- E. subellipticum Rosenst. พบที่ เลย
- E. yoshinages (Yatabe) Makino พบที่เชียงราย เชียงใหม่ เลย นครนายก
| ยังไม่มีภาพสวยประกอบ | Elaphoglossum malayense Holttmn. | |
เฟินชนิดนี้ เป็นเฟินเกาะอาศัย อยู่ตามลำต้นของต้นไม้ใหญ่ หรือตามโขดหินที่เปียกชื้นและมีมอสอยู่รวมด้วย มักพบในป่าดิบทึบ ที่ระดับความสูง 1000-1500 m. MSL |
ยังไม่มีภาพสวยประกอบ | |
ลักษณะทั่วไป : ใบสร้างสปอร์ fertile frond : มีก้านใบยาวสูงกว่าใบปกติ เพื่อชูใบสร้างสปอร์ให้อยู่สูงกว่าทรงพุ่มของต้น คือ ก้านใบยาว 12-17 ซ.ม. ตัวใบรูปรี สอบแคบเข้าทั้งส่วนปลายและส่วนโคนของใบ ขนาดใบยาว 12-17 ซ.ม. กว้างราว 2.7 ซ.ม. เฟินชนิดนี้ กระจายพันธุ์อยู่ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ในบ้านเรามีรายงานพบที่ อช. ภูกระดึง จ. เลย, อช. เขาใหญ่ จ. นครราชสีมา, อช. เขาสอยดาว จ. จันทบุรี, เกาะพงัน จ. สุราษฏร์ธานี, อช. เขาหลวง จ. นครศรีธรรมราช, เขาช่อง จ. ตรัง, หมู่เกาะ จ. พังงา |
||
 |
Elaphoglossum metalicum | |
ชื่อ metalicum หมายถึง ผิวใบของเฟินชนิดนี้เป็นมันวาวเหมือน สีของโลหะ ลักษณะทั่วไป เหง้าเลื้อยยาว มีใบออกใกล้กัน มีเกล็ดปกคลุมแน่น เกล็ดสีน้ำตาลแดง
|
 |
|
> LOMARIOPSIDACEAE > Elaphoglossum || back