> Lycopodiophyta > ISOETACEAE || < back

Family ISOETACEAE
วงศ์ กะติ๊บนา


ติ๊บนา
Isoetes coromandelina

พืชในวงศ์กระติ๊บนา ISOETACEAE นี้ เป็นพืีชที่เจริญเติบโตอยู่ในน้ำ หรือตามหนองน้ำตื้นๆ บางครั้งอาจพบเจริญเติบโตอยู่บนพื้นดินที่มีน้ำแฉะ ที่มีเหง้าเป็นหัว ดูเหมือนลำต้น แบ่งเป็น 2-5 พู มีรากออกงอกออกมาจากระหว่างพู รากแตกสาขาเป็นคู่ๆ สม่ำเสมอ ใบเป็นเส้นเรียวยาว ไม่มีก้านใบ ดูเหมือนใบหญ้า งอกออกจากยอดเหง้า ออกเวียนรอบหัวเหง้า ปลายใบกลมแหลม ภายในใบ มี 4 air-canals ตามความยาว9 และ ท่อลำเลียงเดี่ยวอยู่ตรงกลาง ที่โคนใบ แผ่แบนออกเป็นครีบด้านข้าง และตรงกลางโป่งพองออก เป็นผนังบาง ผิวเกลี้ยง มีเกล็ดรูปฐานกว้าง ปลายแหลม อยู่ที่โคน เหนือบริเวณที่เป็นอับสปอร์ ขยายพันธุ์ โดยสร้างสปอร์ อับสปอร์อยู่ที่โคนใบ อับสปอร์มีขนาดใหญ่ เกิดอยู่ภายในโคนก้าน ใตต้นที่โตเต็มที่ อาจจมีอับสปอร์อยู่ที่โคนเกือบทุกใบ อับสปอร์มี 2 แบบ คือ megasporeangia กับ microsporangia

จากซากฟอสซิลที่พบ พืฃที่มีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับวงศ์นี้ มีมาตั้งแต่ช่วง Triassic peroid.

วงศ์ ISOETACEAE ประกอบด้วย 2 สกุล คือ Isoetes และ Stylites.

สกุล Isoetes

สกุล Isoetes มีชื่อสามัญว่า Quillworts ลักษณะดุเผินคล้ายต้นหญ้า เป็นพืชล้มลุก อายุ 1 ปี หรือบางฃนิดอายุหลายปี มักพบอยู่ตามริมบึงหนองน้ำ ลำต้นเป็นหัวอวบน้ำ เรียก Corm ด้านล่างหัวเหง้า มีรากจำนวนมาก รากเป็นเนื้ออวบน้ำ แตกสาขาเป็นคู่สม่ำเสมอ ใบเป็นใบเดี่ยวปกติ เป็นเส้นยาว มองดูคล้ายขนเม่น งอกออกจากยอดหัวเหง้าด้านบน เวียนรอบหัวเหง้า โคนใบโป่งพอง ที่โคนใบมีใบเกล็ดเล็กๆ (Ligule) รูปฐานกว้าง ปลายบนแหลม อยู่เหนือรอยบุ๋มลึก (the fovea) ซึ่งเป็นส่วนที่เกิดอับสปอร์ อับสปอร์เกิดขึ้นภายในโพรงที่โคนใบ สปอร์มีสองแบบ โดยทั่วไป ใบรอบนอกพุ่มจะสร้าง megosporangium ที่โคนใบ และใบที่อยู่ส่วนใน สร้าง microsporangium การจัดเรียงแบบนี้ อาจไม่เหมือนกันในแต่ละชนิด และขึ้นกับฤดูกาลด้วย
พืฃในสกุลนี้ มีราว 150-170 ชนิดทั่วโลก ตัวอย่างของ Isoetes ที่พบในบ้านเรา คือ Isoetes coromandelina Linn. f.


ลำต้นของติ๊บนา เป็นหัวสีดำ แบ่งเป็น 3 พู
Corm with 3 lobes

Isoetes coromandelina Linn. f.

ลำต้นเหง้าเป็นหัว แบ่งเป็น 3 พู สีดำ ใบเป็นเส้นยาว โคนใบแผ่กว้าง ใบยาว 10-20 ซ.ม. สีเขียวอ่อน ผิวเกลี้ยง อับสปอร์อยู่ที่โคน ประมาณ 1/3 ของความยาวใบ

มักพบอยู่ตามพื้นดิน ริมบึงหนองน้ำ หรือคันนาที่เป็นโคลนมีน้ำขังแฉะ

ติ๊บนา ในภาพ ถ่ายจากต้นจริง ที่ กองคุ้มครอพันธุ์พืช กรมวิชาการเกษตร

ขอขอบพระคุณท่านอาจารย์ วินัย สมประสงค์ กรมคุ้มครองพันธุ์พืช กรมวิชาการเกษตร ที่กรุณาเอื้อเฟื้อให้ถ่ายภาพจากต้นจริง

ต้นติ๊บนานี้ คนในชนบท นำมากินเป็นผักลวกจิ้มกับน้ำพริก

> Lycopodiophyta > ISOETACEAE || < back