สกุล Huperzia
วงศ์ LYCOPODIACEAE

Huperzia (อ่านว่า hew per zee ฮิว-เปอ-ซี) ชื่อนี้ มาจากชื่อของ Johann Peter Huper นักพฤกษศาสตร์ชาวเยอรมัน เป็นคนแรกที่เขียนคำอธิบายลักษณะและวิธีการปลูกพืชชนิดนี้ (ก่อนปี พ.ศ. 2359)

Huperzia เป็นพืชสกุลโบราณอีกชนิดหนึ่งที่เก่าแก่ และเก่ากว่าพืชส่วนมากที่มีท่อลำเลียงชนิดอื่นๆ เป็นชนิดที่ปรากฏขึ้นมาบนโลกและเก่าแก่พอๆ กับสกุลกนกนารี (Selaginella genus) Huperzia เป็นที่มีทั้งที่เกิดบนดิน และเกาะอาศัยบนคาคบต้นไม้ใหญ่ ลักษณะทั่วไป ลำต้นมีขนาดเล็ก เป็นสายยาว แตกเป็นกิ่งออกเป็นคู่ แตกหลายครั้ง ใบ (microphylls) ไม่เป็นใบแท้ ลักษณะคล้ายเป็นเกล็ด มีเส้นแกนใบเพียงอันเดียว ใบออกเวียนรอบแกนลำต้น ซึ่งเป็นลักษณะเด่นของสกุลนี้ ส่วนอับสปอร์ ปกติอยู่รวมกัน 6-8 กลุ่มที่โคนของใบเกล็ด ในธรรมชาติ สปอร์จะต้องงอกอยู่รวมกับพืชจำพวกราเฉพาะ เพื่ออาศัยอาหารและความชื้นจากรา ใช้ระยะเวลานานมากกว่าจะงอกออกมาเป็นต้นจริงอย่างที่เราเห็นกัน

ตัวอย่างของ Huperzia เช่น (แต่ละภาพ click to large view)

หางสิงห์ L. squarrosum [ Image : ZUP ] [ Image : Duang99 ] คุณดวง ทดลองขยายพันธุ์ หางสิงห์ ในลักษณะของการชำกิ่ง ดูรายละเอียดวิธีการใน สาระน่ารู้	Huperzia squarrosum G. Forst. ชื่อพ้อง : Lycopodium squarrosum (G. Forst.) Trevis ชื่อสามัญ : Rock Tassel Fern หรือ God's string ชื่ออื่น : ช้องนางคลี่(เหนือ) ยมโดย (เชียงใหม่) หางสิงห์ (นครราชสีมา) หางค่าง (นครศรีธรรมราช)
	หางสิงห์ เป็นทั้งไม้กาะอาศัยและไม้ดิน ลำต้นเป็นสายยาว กลม ขนาดราว 6-12 มม. เรียวเล็กลงไปทางปลายยอด ยาวราว 50-80 ซ.ม. หรือมากกว่า แตกเป็นกิ่งคู่ได้หลายชั้นเช่นกัน และแตกหน่อเป็นกอใหญ่ ลักษณะใบ มีใบหนาแน่น ออกรอบลำต้น ปกติใบกางออกและปลายโค้ง ใบหนาแข็ง รูปรีปลายแหลม ขอบหยักบริเวณโคน ส่วนกลางถึงปลายขอบเรียบ แผ่นใบสีเขียวอ่อน กว้าง 1-2 มม. ยาว 13 มม. มองเห็นเส้นกลางใบได้ชัดเจนทั้ง 2 ด้าน ใบบริเวณโคนลำต้น มีขนาดเล็กกว่าบริเวณกลาง ความกว้างของลำต้นรวมใบราว 3-4 ซ.ม. สปอร์เกิดที่สตอบิลัสบริเวณปลายยอด มีขนาดเล็กกว่าลำต้นปกติ และไม่เป็นรูปโคน เพียงแค่ดูผอมเรียวลง หางสิงห์มีลำต้นอวบใหญ่กว่าชนิดอื่นๆ ในสกุล พบขึ้นอยู่ตามต้นไม้และหน้าผาหิน ใกล้ลำธาร พบทั่วไปทุกภาคของไทย เช่นที่ ที่พิษณุโลก เลย กาญจนบุรี อุทยานแห่งชาติเขาใหญ่ จันทบุรี กระบี่ นครศรีธรรมราช	[ Image : Helicon ] [ Image : Helicon ]
ในธรรมชาติ พบหางสิงห์เกาะอยู่ตามลำต้นของต้นไม้ใหญ่ หรือตามซอกโขดหินที่มีดินหรืออินทรีย์วัตถุสะสม ในป่าดิบชื้น ใกล้บริเวณลำธาร ที่ระดับความสูงไม่มากนักถึงระดับสูงปานกลาง กระจายพันธุ์กว้าง ใน มาดากัสการ์ Seychelles, Mascarrene Islands, เอเชียโซนร้อน, Oceania, เนือจรดตะวันออกของธิเบต ในบ้านเรา พบในป่าทั่วไป

Huperzia serratum Thunb. At Peninsular Thailand [ Image : นายตะเกียงป่า ]	Huperzia serratum Thunb. ชื่อพ้อง : Lycopodium serratum var. longipetolatum Spr.
	ลักษณะทั่วไป ลำต้นอ่อนโค้ง หรือกึ่งเลื้อยที่โคน แตกกิ่งสาขาเป็นคู่และชูตั้งขึ้น บางครั้งอาจพบหน่อต้นอ่อนใหม่เกิดที่ปลายยอด ลักษณะใบเป็นเกล็ด เป็นรูปรีแคบ ปลายแหลม ยาว 2-3 ซ.ม. ใบบริเวณกลางกว้าง 3-5 มม. แผ่กางออก ขอบใบหยักไม่เป็นระเบียบ มองเห็นเส้นใบชัดเจนนูนขึ้นด้านบน แผ่นใบบาง สีเขียวเข้ม สโตบิลลัสมักอยู่ที่ปลายยอด มักไม่เป็นรูปโคน มีใบเกล็ดรูปหอก มีขนาดเล็กกว่าใบปกติ ยาว 3-5 มม. ในธรรมชาติ มักพบอยู่ตามพื้นดินที่มีอินทรีย์วัตถุสะสมหนาแน่น ในป่าดิบชื้นตลอดปี ที่ระดับความสูงมากกว่า 1,000 เมตร. กระจายพันธุ์อยู่ใน เอเชียตะวันออก ไปถึงออสเตเลีย และยังพบที่เม๊กซิโกและคิวบาอีกด้วย ในบ้านเรา พบที่ จ. เลย และภาคใต้ นครศรีธรรมราช	[ Image : นายตะเกียงป่า ]

Huperzia serratum เมื่อนำไปสกัดด้วยสารสกัดตั้งต้น ประเภท alkaloid ได้สารชื่อ Huperzine A ออกมา

Huperzine A เป็นสารประกอบประเภท alkaloid พบมีอยู่ใน Huperzia มีรายงานการค้นคว้าวิจัยพบว่า มีส่วนยับยั้งการสูญเสีย acetylcholine ซึ่งเป็นสารประกอบที่จำเป็นสำหรับระบบการทำงานของสมองและระบบประสาทในการถ่ายทอดสัญญาณจากเซลล์สู่เซลล์ จากการทดลองในสัตว์ 2 ชนิด พบว่า Huperzine A สามารถช่วยในการสำรอง acetlylcholine เอาไว้ ได้ดีกว่าการให้ในรูปของตัวยา การขาด acetylcholine ในร่างกาย มีผลต่อการทำงานของระบบสมอง รวมไปถึงโรคอัลไซเมอร์ สมองเสื่อม ด้วย นอกจากนี้ สารประกอบ Huperzine A ยังช่วยปกป้องผลกระทบที่มีต่อเนื้อเยื่อสมอง ในทางทฤษฎี เชื่อว่า มีศักยภาพในการลดความเจ๊บป่วยที่เกิดขึ้นกับสมอง ในประเทศจีน ทางการเแพทย์เชื่อว่า Hyperzine A มีส่วนช่วยทำให้มีความจำดีขึ้น ส่วนแพทย์จีนแผนโบราณใช้มาเป็นเวลานานแล้ว ในการบำบัดรักษาโรคเกี่ยวกับระบบประสาทที่ทำงานไม่ปกติ

สร้อยนางกรองเหลี่ยม Huperzia sp.

สร้อยนางกรองเหลี่ยม สร้อยนางกรองชนิดนี้ ยังไม่มีชื่อแน่นอน บางแห่งเสนอใช้ชื่อเรียกว่า Lycopodium quadrangularis. (?)

Huperzia Bernhardi, J. Bot. (Schrader). 1800(2): 126. 1801 Gemma fir-moss [for Johann Pete. 1816.

Gemma fir-moss [for Johann Pete a German fern horticulturist]

Plants terrestrial or on rock, erect to decumbent. Roots produced in apical portions of shoot, migrating downward in cortex to emerge at soil level. Horizontal stems absent. Shoots determinate (entire plant dying after several years of spore production) or indeterminate (entire plant not dying after several years), clustered to decumbent, round in cross section, equally dichotomously branched, 2--16 mm diam. including leaves. Leaves not in distinct ranks [ranked], not imbricate [imbricate], appressed, ascending to spreading, triangular, lanceolate to oblanceolate, monomorphic or varying in size according to seasonal growth patterns; juvenile (basal or proximal) leaves mostly larger than mature (terminal or distal) leaves, margins irregularly dentate to entire, ? irregularly roughened by papillae formed by marginal cells. Gemmiferous branchlets and attached gemmae formed among leaves in same phyllotactic spiral, gemmae articulate and abscising at maturity, deltoid, 2.5--6 X 3--6 mm, with 4 leaves flattened into 1 plane, 2 large lateral leaves, and 1 abaxial, 1 adaxial leaf. Sporangia reniform, borne individually at adaxial base of unmodified or reduced leaf, fertile leaves in zones or scattered along shoot. Spores pitted to shallowly grooved, sides at equator concave, angles truncate. Gametophytes nonphotosynthetic, mycorrhizal, subterranean, unbranched, linear to elliptic in outline, paraphyses numerous, uniseriate; ring meristem absent. x = 67, 68.

Species 10--15 (7 in the flora): temperate, alpine, and arctic regions, and tropical Asian mountains.

We distinguish the temperate and arctic Huperzia as a distinct genus because of its many differences from the tropical epiphytes, in particular the remarkably complex and specialized shoots, gemmiferous branchlets and gemmae, and the unbranched gametophytes.

In the area of central to northwestern Canada, numerous scattered collections of plants of this genus were formerly identified as Huperzia selago . Although many of them may be that species, a strong possibility exists that other, rather similar species may be represented. A careful study of materials from Saskatchewan, northern Alberta, northern Manitoba, and Mackenzie and Keewatin districts of the Northwest Territories, and perhaps a wider area, is needed. Collectors are urged to take samples from as many localities as possible. The general area is shown in the map for H . selago (cf. W. J. Cody and D. M. Britton 1989).

Hybrids between species of North American Huperzia are extremely common. They are recognizable as hybrids because, in this genus (as opposed to Diphasiastrum and Lycopodiella ), they usually have abortive spores that vary greatly in size and shape. The abortion of spores can be recognized readily under a high-powered dissecting microscope or a low-powered compound microscope. In all cases, the hybrids are intermediate in characters: if one parent has numerous teeth on the leaf margins and the other has entire margins, the hybrid will have few, inconspicuous teeth; if one parent has oblanceolate leaves, the other subulate leaves, the hybrid will have narrowly lanceolate leaves. In our descriptions we have not included the shape and dimensions of the gemmae of the different species, but they do differ in size, overall outlines, and gemmae leaf shapes; the hybrids are intermediate in these characters.

In the flora, Huperzia includes at least one sexual allopolyploid and six sterile hybrid taxa that reproduce by gemmae. Because of the subtle differences among the basic species and their propensity to form vegetatively reproducing hybrids, most Huperzia species and hybrids (except H . lucidula ) have been confused with H . selago , populations of which are confined to northeastern North America. Many of the sterile hybrids often occur at considerable distances from the parents, suggesting that wind may disperse the gemmae. The aerodynamics involved would be an interesting subject for study. Spores of two species coming together at the same site by long-distance dispersal may also explain some disjunctions.