วงศ์ POLYPODIACEAE
[ Image : Bank ]ลักษณะทั่วไป ของเฟินสกุลนี้ เป็นเฟินเกาะอาศัย มักพบในป่าดิบชื้นบนภูเขา ลำต้นเป็นเหง้าเลื้อยยาว เหนียวและอวบน้ำ มีเกล็ดสีน้ำตาล โคนเกล็ดรูปก้นปิด ปลายเล็กเป็นขน ที่ก้านใบ โคนก้านมีข้อต่อกับเหง้า ใบมีทั้งชนิดที่เป็นใบเดี่ยวปกติ หรือใบเป็นแฉกเหมือนใบประกอบขนนก แผ่นใบ มีทั้งชนิดที่หนาเป็นเงามันคล้ายแผ่นหนัง และบางชนิดแผ่นใบบาง ขอบใบที่ส่วนแฉกนูนหนา(เหมือนกระดูกอ่อน) เส้นใบ มีเส้นอิสระอยู่ระหว่างร่างแห อับสปอร์ ระหว่างแกนใบหลักกับขอบใบ เป็นเม็ดกลม รีกลม หรือรียาว เป็นเม็ดนูน จัดเรียงเป็นแถว 1-2 แถว ในแต่ละข้างของเส้นกลางใบหลัก ในบางชนิด มีเยื่อ paraphyses คลุมเมื่อสปอร์ยังอ่อน บางชนิดไม่มี บางชนิดกลุ่มสปอร์จมลงเป็นถ้วยในผิวใบ เมื่อสปอร์แก่มีสีส้มหรือเหลืองเข้ม
เฟินสกุลนี้เป็นเฟินที่สวยงาม หลายคนได้เห็นมักหลงใหล แต่เป็นเฟินที่ปลูกเลี้ยงยาก เนื่องจากเป็นเฟินที่ขึ้นในธรรมชาติป่าดิบเขา มีความชุ่มชื้นในอากาศสูง อาศัยอยู่รวมกับมอสบนต้นไม้หรือก้อนหิน และได้รับแสงแดดเพียงพอ แต่ไม่ชอบให้เครื่องปลูกเปียกแฉะตลอดเวลา
การจำแนกชนิด
| Key to the species | ||
| 1a | Fronds simple, entire, lanceolate ใบเดี่ยวปกติ, ขอบเรียบ รูปหอก |
2 |
| 1b | Fronds deeply lobed ขอบใบหยักลึก |
5 |
| 2a | Fronds not dimorphic, more than 2.5 cm. in breadth; main lateral veins rised ใบมีรูปเดียว ขนาดใบกว้างได้มากกว่า 2.5 ซม. เส้นใบหลักด้านข้างนูนขึ้น |
3 |
| 2b | Fronds moderately dimorphic, up to 2 cm in breadth; main lateral veins not or indistinctly raised. ใบมี 2 แบบ ส่วนกว้างมีขนาดได้ถึง 2 ซม. เส้นใบหลักด้านข้างไม่นูนขึ้นหรือนูนไม่ชัดเจน |
4 |
| 3a | Fronds narrowly oblong. Sori round, large, one between adjacent main veins ใบรูปขอบขนานอย่างคบ อับสปอร์รูปเม็ดกลม ขนาดใหญ่ จัดเรียง 1 แถว ข้างเส้นใบหลัก |
C. griffithianus |
| 3b | Frond oblong-lanceolate. Sori many, in two rows between adjacent main veins ใบรูปขอบขนานแกมรูปหอก อับสปอร์ฺมีจำนวนมาก จัดเรียงเป็น 2 แถวอยู่ข้างเส้นใบหลัก |
C. enervis |
| 4a | Sori at upper narrower portion of fertile fronds, not sunk in sharply defined cavities อับสปอร์อยู่เหนือส่วนที่แคบกว่าของใบที่สร้างสปอร์ กลุ่มสปอร์ไม่จมลงเป็นถ้วยในผิวใบ |
C. rhynchophyllus |
| 4b | Sori not restricted to narrower apical portion, sunk in sharply defined cavities อับสปอร์ไม่จำกัดเฉพาะที่ส่วนแคบที่ปลาย กลุ่มสปอร์จมลงใรผิวใบ |
C. stenophyllus |
| 5a | Frond not dimorphic ใบมีแบบเดียว |
6 |
| 5b | Fronds distinctly dimorphic ใบมี 2 แบบอย่างเห็นได้ชัด |
C. trilobus |
| 6a | Fronds glabrous ผิวใบเกลี้ยง หรือเกือบเกลี้ยง |
7 |
| 6b | Fronds hariy throughout ผิวใบมีขนตลอดทั้งใบ |
C. hirsutus |
| 7a | Fronds with two or more pairs of lobes, usually more than 12 cm long ขอบใบเป็นแฉก 2 คู่หรือมากกว่า, ปกติใบยาวได้มากกว่า 12 ซม. |
8 |
| 7b | Fronds tri-foliate, up to 10 cm long ใบแบ่งเป็น 3 พูหรือ 3 ส่วน ขนาดใบยาวได้ถึง 10 ซม. |
C. cruciformis |
| 8a | Wings of rachis very narrow, usually less than 5 mm in breadth; lobes slightly toothed at margin ส่วนปีกที่แกนหลักกลางใบแคบมาก ปกติกว้างไม่เกิน 5 มม. ริมขอบของส่วนแฉกเป็นจักซี่ฟันเล็กๆ |
9 |
| 8b | Wings of rachis usually more than 5 mm in breadth; lobes entire at magin ส่วนปีกที่แกนหลักกลางใบ ปกติกว้างได้มากกว่า 5 มม. ที่ส่วนแฉก-ริมขอบเรียบ |
C. oxylobus |
| 9a | Rhizome-scales black with dark brown edge, shining. Sori hardly raised on upper surface เกล็ดที่เหง้าสีดำขอบเกล็ดสีน้ำตาล เป็นเงามัน อับสปอร์ไม่นูนขึ้นมาบนผิวด้านบน |
C. ebenipes |
| 9b | Rhizome-scale dark chest-nut brown. Sori raise on upper surface. |
C. laciniatus |
เฟินสกุลนี้ ที่พบในประเทศไทยได้แก่
 Crypsinus ebenipes [ Image : Noom@Sakolnakorn] |
Crypsinus ebenipes (Hook) Cople. | |
เฟินชนิดนี้ อาศัยอยู่รวมกับมอส ตามลำต้นของต้นไม้ หรือโขดหิน ในป่าดิบบนภูเขาสูงที่ชุ่มชื้นมาก ที่ระดับความสูงตั้งแต่ 2100-3400 ม. MSL กระจายพันธุ์ตั้งแต่อินเดียตะวันออกเฉัยงเหนือ ไปถึงจีนตะวันตกเฉียงใต้ ในบ้านเราพบเห็นได้ที่บนยอดดอยอินทนนท์ ลักษณะทั่วไป : เหง้าเลื้อยยาว ขนาด dia. 3-4 มม. ปกคลุมแน่นด้วยเกล็ดตลอดความยาวเหง้า |
 on mosses tree-trunks in dense forest |
|
| เกล็ดที่เหง้า แข็ง รูปกึ่งสามเหลี่ยม โคนเกล็ดมนกลม หรือแคบกว่า ขนาดเกล็ด 4-7 มม : 2 มม. บริเวณส่วนกลางเกล็ดเป็นสีเข้มเกือบดำ ริมขอบเกล็ดสีน้ำตาลคล้ำ ผิวเป็นเงามัน ขอบเป็นซี่ฟันบางๆ | ||
 |
ก้านใบ มีข้อต่อติดกับเหง้า มีเกล็ดปกคลุม เกล็ดบริเวณนี้สีฟางอ่อน หรือสีน้ำตาล ก้านใบยาว 7-14 ซม. มีเกล็ดประปราย เกล็ดลักษณะเหมือนเกล็ดที่เหง้า แต่เล็กและบางกว่า | |
| ลักษณะใบ ขอบใบแฉกหรือหยักลึก ดูเหมือนใบประกอบขนนก ทั้งใบเป็นรูปขอบขนานแกมรูปไข่ ขนาดใบยาวและกว้างได้ถึง 17 ซม. แกนกลางใบและเส้นหลักกลางใบนูนขึ้นจากผิวใบทั้ง 2 ด้าน มีเกล็ดบ้างแต่น้อย ที่ส่วนแฉกด้านข้างลึกเกือบถึงแกนหลักกลางใบ ส่วนแฉก มี 5-10 คู่ ที่แกนกลางใบเป็นปีก กว้าง 2-6 มม. ส่วนแฉกคู่ล่าง 1-2 คู่ ทำมุมหักลง ส่วนคู่อื่นๆ กางตั้งขึ้น ขนาดของส่วนแฉก 9 ซม. : 1.5 ซม. |  |
|
ขอบของส่วนแฉกขนานกันทั้งสองฝั่งและค่อยๆ สอบแหลมสู่ปลาย ริมขอบเป็นหยักซี่ฟันตื้นๆ เส้นใบหลักด้านข้างมองเห็นได้ชัดเจน ระยะห่างกันราว 3-4 มม. แต่เส้นใบย่อยมองเห็นได้ยาก เส้นใบจรดโค้งเข้าหากันเป็นร่างแห มีเส้นใบอิสระอยู่กลางระหว่างช่องว่างของร่างแห เนื้อใบบางและสากเหมือนแผ่นกระดาษ อับสปอร์ อยู่ระหว่างเส้นใบหลักด้านข้าง จัดเรียกตัวเป็น 1 แถว แต่ละข้างของเส้นหลักกลางใบ และอยู่เกือบชิดเส้นหลักกลางใบ อับสปอร์เป็นเม็ดนูนขึ้นด้านผิืวหน้า |
||
Crypsinus griffithianus (Hook.) Copel. |
 C. oxylobus at Khao Yai, Nakorn Nayok [ Image : Trid @ HK ] |
Crypsinus oxylobus (Wall. &
Kuntze) Sledge. ชื่ออืน : กูดฮ่อม |
|
เฟินชนิดนี้ เป็นเฟินเกาะอาศัย อยู่ตามลำต้นของต้นไม้ หรือตามโขดหินที่ชุ่มชื้น ในป่าทึบ ที่ระดับความสูง 1000-2300 ม. MSL |
 Sori round 3-4 mm dia. [ Image : Trid @ HK ] |
|
| ก้านใบ สีฟางหรือสีน้ำตาล โคนก้านมีข้อต่อเชื่อมกับเหง้าและมีเกล็ดปกคลุม | ||
 At Doi Intranon, Chieng Mai [Image : Bank @ BKK ] |
ใบ ขอบหยักลึกเป็นแฉกด้านข้าง ตั้งแต่ 1-8 คู่ และส่วนปลาย ขนาดทั้งใบ 30:25 ซม. แกนหลักกลางใบ ด้านใต้สีน้ำตาล ด้านบนสีอ่อน มีปีกกว้าง 5-17 มม. ส่วนแฉกคู่ล้างมีขนาดยาวที่สุด | |
| ส่วนแฉกคู่บนถัดขึ้นมามีขนาดเล็กลง แผ่กางออก ส่วนแฉกรูปยาว หรือรูปขอบขนานแกมรูปสามเหลี่ยมมน ปลายสอบแหลม ขนาด 15 : 1.5-2.5 (-4.5) ซม. ขอบเรียบ ส่วนแฉกที่อยู่ปลายสุด มีขนาดยาวกว่าส่วนแฉกที่อยู่ล่างถัดลงไป |  |
|
เส้นกลางใบที่ส่วนแฉกนูนทั้ง 2 ด้านของใบ เส้นใบหลักมองเห็นได้ชัดเจน บางทีเป็นเส้นหยักไปหยักมา เส้นใบอื่นมองเห็นได้ยาก เส้นใบจัดเรียงตัวเป็นร่างแห มีเส้นปลายอิสระอยู่ระหว่างช่องว่างของร่างแห เนื้อใบบางเหมือนแผ่นกระดาษ สีเขียวอ่อนถึงเข้ม ด้านล่างสีซีดกว่า ผิวใบเกือบเกลี้ยง |
||
อับสปอร์ : อยู่ข้างเส้นใบหลัก จัดเรียงตัวเป็นแถว อยู่ทั้งสองข้างของเส้นกลางใบของส่วนแฉก กลุ่มสปอร์รูปกลม ขนาด dia. 3-4 มม. แทบไม่นูนขึ้นทางด้านหน้าใบ เฟินชนิดนี้ กระจายพันธุ์ตั้งแต่ อินเดียตอนเหนือ พม่าตอนบน จีนตะวันตกเฉียงใต้ ลงมาถึงไทย ในบ้านเราพบเห็นได้ในหลายๆ จังหวัดตั้งแต่ภาพเหนือลงไปถึงภาคกลาง ตอนล่าง |
||
 [ Image : Zup ] |
Crypsinus trilobus (Houtt.) Copel.
ชื่ออื่น : เฟินนกแอ่น |
|
| เป็นเฟินเกาะอาศัย อยู่รวมกับมอส ลักษณะ ลำต้นเป็นเหง้าเลื้อย เหง้ามีขนหรือเกล็ดสีน้ำตาล ขนาดราว 0.5 ซ.ม. ใบปกติ ก้านยาว 5-20 ซม. สีเขียว -สีน้ำตาล โคนมีเกล็ด ใบหยักเป็นพู 3-5 พู สอบเข้าปลาย ที่ปลายสุดมนกลม ใบหนาคล้ายแผ่นหนัง หน้าใบเป็นเงามัน สีเขียวอ่อน ต้นที่โตยังไม่เต็มที่ ใบเป็นใบเดี่ยวปกติ ปลายใบสอบแหลม |  [ Image : Pik ] |
|
| ใบที่สร้างสปอร์มัก้านยาว 25-35 ซ.ม. ใบหยักลึกถึงก้าน อับสปอร์รูปถ้วยกลม นูนขึ้นมาบนหน้าใบ เกิดเป็นแถวขนานไปกับเส้นกลางใบของแต่ละพู | ||
 [ Image : Pik ] |
มีถิ่นกำเนิดในอินโดจีน บ้านเรานี้เอง คนเก็บมาขายบอกว่า เก็บมาจากป่าดิบบนเขาสูงในลาวตอนเหนือ เอาเข้ามาทางหนองคาย สกลนคร |
|
| การปลูกเลี้ยง ต้องการความชื้นสูงมาก แต่รากต้องระบายอากาศดี ไม่แฉะ หรือขังน้ำ |  [ Image : Bank ] |
|
Crypsinus lanciniatus (C. Presl.) Holttum |
Crypsinus eruciformis (Ching) Tagawa
Crypsinus hirsutus Tagawa & K, Iwatts.
Crypsinus rhynchaphyllus (Hook.) Copel.
Crypsinus stenophyllus (Blume) Holttum
> POLYPODIACEAE > Crypsinus || < back