| เฟินสกุลชายผ้าสีดา Platycerium (plat-ee-sir-ee-um แพล๊ท-ตี-เซอ-รี-อัม) ในบ้านเรา
ภาคใต้เรียก
"ชายผ้าสีดา" ภาคอีสาน เรียก "กระเช้าสีดา" หรือ"สไบสีดา"
และภาคเหนือเรียก "ห่อข้าวสีดา" หรือ "หัวเฒ่าย่าบา"
ชื่อ "สีดา" นี้เป็นชื่อของนางเอกในวรรณคดีเรื่องรามเกียรติ์ ในขณะที่ทางต่างประเทศเขาไม่มีตัวละครแบบเรา จึงตั้งชื่อเปรียบกับเขาของกวาง ที่แตกเป็นแฉก หรือเปรียบเป็นมงกุฏของนางฟ้า ชื่อสกุล Platycerium มาจากคำในภาษากรีกว่า platys+kera (platy แปลว่า broad เป็นแผ่น และ keras แปลว่า horn เขาของสัตว์) นอก จากนี้ ยังมี นิทานเพื้นบ้านของคนไท ในดินแดนประเทศจีนปัจจุบัน เล่าเกี่ยวกับเฟินชายผ้าสีดาอีกด้วย |
เฟินชายผ้าสีดา เป็นเฟินที่มีเสน่ห์ มีลักษณะที่แตกต่างจากเฟินทั่วไป จัดอยู่ในจำพวกไม้อากาศ ในธรรมชาติพบเกาะอยู่ตามคาคบไม้ แต่ไม่ได้เป็นไม้กาฝาก เพียงขอเกาะอาศัย เพื่อรับแสงแดดและลม หรืออาจพบเกาะอยู่ตามโขดหิน หน้าผาหิน ก็มี พบอยู่ในเป่าเขตร้อนและกึ่งร้อนทั่วโลก ด้วยเสน่ห์น่าหลงไหลของเฟินชายผ้าสีดา จึงเป็นที่นิยมนำมาปลูกประดับสถานที่ กำแพงบ้าน หรือกระถางแขวน กระเช้าแขวน หรือเกาะบนต้นไม้ใหญ่ในสวน
ลักษณะทั่วไป : เป็นเฟินเกาะอาศัย ที่ดูแปลกตา แตกต่างจากเฟินทั่วไป ขนาดกลางถึงขนาดใหญ่
มีทั้งชนิดที่เจริญเติบโตเป็นต้นเดี่ยว และเป็นกลุ่ม
ทั้งต้นประกอบด้วยแผ่นใบหนา เจริญซ้อนทับและประสานกันเป็นกลุ่มก้อน หรือเป็นหัวกระเช้า ทั้งยังมีใบอีกแบบงอกออกมาจากจุกตาบนหัวกระเช้า ในบางชนิดใบงอกออกมาชูตั้งขึ้น บางชนิดเป็นใบห้อยย้อยลงมา หรือใบกึ่งตั้งและปลายห้อยลงมา ก็มี
ลำต้น เป็นเหง้าเป็นแท่ง เลื้อยสั้น มีบางชนิดเหง้าแตกเป็นกิ่งสาขา ระบบรากทำหน้าที่ยึดเกาะต้นกับสิ่งที่เกาะอาศัย
ใบปกคลุมด้วยขนรูปดาว ขนทำหน้าปกป้องแสงแดด และรักษาความชื้นไม่ให้ระเหยได้ง่าย รวมถึงยังช่วยดักจับความชื้นในอากาศได้อีกด้วย
Rhizome Scales เกล็ดที่เหง้า
มีความผันแปรของรูปร่าง แม้จะเป็นในต้นเดียวกันก็ตาม แต่ก็ยังพอจะแยกความแตกต่างได้สำหรับเฟินชายผ้าสีดาแต่ละชนิด
ลักษณะใบ ใบมี 2 รูปแบบ (dimorphic) คือ
ใบกาบ (Base frond, shield frond หรือ sterile frond) ทำหน้าที่ห่อหุ้มระบบราก
เพื่อรักษาความชื้นเอาไว้และโอบยึดเกาะที่อยู่อาศัย บางชนิดใบชูตั้งขึ้น
เพื่อทำหน้าที่รองรับน้ำ เศษใบไม้และอินทรีย์วัตถุที่ร่วงหล่นมาจากด้านบน
กลุ่มนี้มักเป็นชายผ้าสีดาที่อยู่ในสภาพแวดล้อมที่ค่อนข้างแห้ง บางชนิดใบกาบแผ่หุ้มระบบรากจนมิด
ซึ่งกลุ่มนี้มักเป็นชนิดที่อยู่ในสภาพแวดล้อมที่มีความชุ่มชื้นหรือฝนชุก sterile frond บางแห่งอาจเรีรยกต่างกัน ตัวอย่างเช่น ใบกาบ, ใบโล่, ใบโอบ, shield frond, base frond เป็นต้น
ส่วนใบอีกแบบ แผ่สยายเป็นริ้ว เรียก
ใบชายผ้า หรือใบเขากวาง (fertile frond) บางชนิดเป็นริ้วห้อยสยายลง
บางชนิดตั้งชูขึ้น บางชนิดใบมีขนคลุมหนาแน่น ทำหน้าที่ลดการคายน้ำของใบ ใบชายผ้า หรือ fertile frond ในบางแห่งอาจเรียกต่างกัน ตัวอย่างเช่น ใบชายผ้า ใบเขา, Normal frond, True frond, Foliage frond เป็นต้น
อับสปอร์ เกิดทางด้านล่างของใบชายผ้าอยู่รวมกันเป็นพืด บางชนิดอับสปอร์อยู่ที่ปลายหรือขอบของใบชายผ้า
บางชนิดเกิดบนอวัยวะพิเศษที่โคนก้านของใบชายผ้า
เฟินชนิดนี้มีทั้งหมด 18 ชนิด มี 5 ชนิดในออสเตเรียและอินโดนีเซีย, 3 ชนิดในอาฟริกา, 4 ชนิดบนบนเกาะมาดากัสกา, 6 ชนิดในเอเซีย และมี 1 ชนิดในอเมริกา สำหรับในไทยพบ 4 ชนิด ซึ่งเป็นที่นิยมมากของคนรักต้นไม้ ทำให้มีการเก็บจากป่าธรรมชาติ หรือตามสวนยาง สวนผลไม้ออกมาขาย เป็นจำนวนมาก ในปัจจุบันราคาที่ซื้อ-ขายกัน นับวันขยับแพงขึ้น หาเก็บได้ยากขึ้น หรือต้องเข้าป่าลึกเข้าไปเรื่อยๆ แต่ความต้องการของนักเล่นต้นไม้ นับวันทวีมากขึ้น
การจำแนกชนิด โดย Barbara Joe Hoshizaki, 1972
| จำแนกชนิด / Key to the species | ||
| 1a | Sporangia borne on unmodified parts of the frond, the fiber-like cell in the cortex of the stipe not darken | 2 |
| 1b | Sporangia borne on modified part of the foliage frond, i.e., on a bulge often expanded into the sinus, a reduced branch, a wedge, or lobed, the fiber-like cells in the cortex of stipe darked. | 12 |
| 2a | Stipe without central meristeles; Javan-Australian speceis, often intergrading | 3 |
| 2b | Stipe with central meristeles; Afro-American species. | 6 |
| 3a | Rhizome with a dictyostele, the rhizome scales more than 2 mm long, the fronds mostly stipitate, semi-erect to erect, the foliaceous extension of the base frond moderate to absent. | 4 |
| 3b | Rhizome with a weak to moderately developed polyclyclic dictyostele, the rhizome scales mostly 2 mm or less long, the frond mostly sessile or nearly so, pendant, the foliaceous extension of the base frond ample. Indonesia, Australia | P. willinckii |
| 4a | Frond mostly gray-green to green, the base frond various but not with very narrow stiff lobes, the rhizome scales boardly to rarely pelately attached. Austalia | 5 |
| 4b | Frond white, base fronds of old mature plants with with very narrow stiff lobes (to about 20 cm. long and 1.5 cm. wide) the rhizome scales broadly to rarely subpelately attached. Austalia | P. veitchii |
| 5a | Base fronds with the foliaceous extension present but variously reduced the margin lobed to sinuate. Australia | P. bifurcatum |
| 5b | Base fronds roundish, the foliaceous extension absent, the margins entire. Australia | P. hillii |
| 6a | Base frond with the upper part extended, thin, foliaceous, free of the substrate. | 7 |
| 6b | Base frond not extended into thin, foliaceous tissue along the upper margin, mostly thick and appressed to the substrate on all margin | 10 |
| 7a | Base frond deeply lobed along the upper margin, the sporangia medial on strap shaped devisions | 8 |
| 7b | Base frond entire, the sporangia apical to subapical, in board ares aaround the sinus or at the apex of the frond | 9 |
| 8a | Foliage frond mostly more than 60 cm long, the rhizome scales attenuate, bearing some branched hairs. America | P. andinum |
| 8b | Foliage frond mostly less than 60 cm long, the rhizome scales acute-acuminate bearing simple hair. | P. quadridichotomum |
| 9a | Foliage frond forked | P. stemmaria |
| 9b | Foliage frond entire | P. elephantotis |
| 10a | Surface smooth or slightly depressed between the outwardly radiating main veins, the surface of the base frond not pitted, | 11 |
| 10b | Surface of the base frond pitted, the depressions delineated by the margin and cross veins. | P. madagascariense |
| 11a | Foliage frond twice or forked. | P. alcicorne |
| 11b | Foliage frond one forked. | P. ellisii |
| 12a | Spores tan, the frond sparsely covered with whitish hairs, the rhizome scales board-lanceolate or wider, with marginal hairs. | 13 |
| 12b | Spores en mess and individually green, the frond densely covered with yellowish hairs, the rhizome scales narrow-lanceolate, without marginal hairs. | P. wallichii |
| 13a | Rhizome scale apex pointed, the fibrils present, the sporangial area developed on the unbranched portion of the frond or on primary branches. | 14 |
| 13b | Rhizome scale apex rounded, the fibrils absent, the sporangial area typically on a stalked lobe modified frond a second branch | 17 |
| 14a | Frond symetrical | 15 |
| 14b | Frond asysmetrical by readuction of the primary branches | 16 |
| 15a | Sporangial areas 2. | P. grande |
| 15b | Sporangial area 1, veins distinct and darked green | P. superbum |
| 16a | Reduced branch with short lobes or shortten forking extending beyond the sporangial area, the margin of the base frond entire around o directly above the bud | P. holttumii |
| 16b | Reduced branch without lobes or forkings extending beyond the sporangial area, or with only a short lobe a each corner, the margin of the base frond fringed around or above the bud. | P. wandae |
| 17a | lobe reniform, | P. coronarium |
| 17b | Lobe ovate or obovate | P. ridleyi |
18 species และภาพแต่ละชนิด ดังต่อไปนี้
|
P. alcicorne (อาล-ซิ-คอน-เน่) มีถิ่นกำเนิดในทวีปอาฟริกา และหมู่เกาะมาดากัสกา ลักษณะทั่วไป ใบกาบห่อกลม ใบชายผ้า หรือใบเขากวาง ชูตั้งขึ้น มี 2 สายพันธุ์ คือ Africa Form (หรือ P. vassei) และ Madagascar Form ชนิดนี้ปลูกเลี้ยงและดูแลง่าย สร้างหน่อใหม่ที่ปลายรากได้ |
 [ Image : Duang99 ] |
P. coronarium (โค-โร-นา-ลิ-อัม) ถิ่นกำเนิดในไทย อีสานใต้ ภาคตะวันออกและภาคใต้ มาเลเซีย สิงคโปร์ และ Tenasserim เป็นเฟินชายผ้าสีดาขนาดใหญ่ แตกหน่อใหม่ทางด้านข้าง เป็นหลายๆ ต้นล้อมรอบเป็นวงแหวน |
 |
P. ellisii (อิล-ลิ-ซิ-ไอ) ชนิดนี้เป็นเฟินขนาดกลาง มีถิ่นกำเนิดในเกาะมาดากัสกา ใบชายผ้าชูตั้งขึ้น ปลายเป็นแฉก 1 ชั้น รูปตัว V |
 |
P. hillii (ฮิล-ลิ-ไอ) |
 |
P. madagascariense (มา-ดา-กัส-คา-ริ-เอน-เซ) ถิ่นกำเนิดในมาดากัสกา |
 [ Image : Kit@BKK ] |
P. ridleyi (ริด-รี-ไอ) |
 [ Image : Puenmai Ka ] |
P. superbum (ซุป-เปิป-อัม) ชนิดนี้เป็นชายผ้าสีดาขนาดใหญ่ ใบกาบตั้งขึ้นเป็นตะกร้า ใบชายผ้าห้อย มีถิ่นกำเนิดในออสเตเรีย อินโดนีเซีย |
 [ Image : Pop @ Pak Nam - Samut Pakarn ] |
P. wallichii (วอ-ลิ-คิ-ไอ) ชนิดนี้เป็นเฟินขนาดกลาง ใบกาบแผ่กางตั้งขึ้นเป็นตะกร้า ใบชายผ้าเป็นแผ่นห้อย ปลายเป็นแฉก |
 |
P. willinckii (วิล-ลิง-กิ-ไอ) ชนิดนี้เป็นเฟินชายผ้าสีดาขนาดกลาง ใบกาบแผ่กางตั้งขึ้น ใบชายผ้าห้อยลงมา แตกหน่อที่ปลายราก ป็นต้นใหม่ทางด้านข้าง หลายๆ ต้นล้อมเป็นวงแหวน |
 |
P. andinum (แอน-ดิ-นัม) เป็นชายผ้าสีดาชนิดเดียวในทวีปอเมริกา |
 |
P. bifurcatum (ไบ-เฟอ-คา-ตัม) |
 [ Image : Mr. PIK @ JJ ] |
P. elephantotis (อี-ลี-แฟน-โต-ติส) |
 |
P. grande |
 |
P. holttumii (ฮอล-ตัม-มิ-ไอ) |
 |
P. quadridichotomum เป็นเฟินชายผ้าสีดาขนาดลาง ใบชายผ้าห้อยลง ปลายเป็นแฉก 2 ชั้น หรือปลายใบเป็น 4 แฉก มีถิ่นกำเนิดในเกาะมาดากัสกา |
 |
P. stemmaria (สะ-เตม-มา-เรีย) ชายผ้าสีดาชนิดนี้ มีถิ่นกำเนิด คองโก อัฟริกาเขตร้อน |
 |
P. veitchii (วิท-ชิ-ไอ) เป็นชายผ้าสีดาที่มาจากป่ากึ่งทะเลทราย มีถิ่นกำเนิดในออสเตเรีย มีสายพันธุ์ย่อยและลูกผสมหลายชนิด |
 [ Image : Moo@BKK ] |
P. wandae (แวน-เด้) ชายผ้าสีดาชนิด เป็นชนิดที่ใหญ่ที่สุด มีถิ่นกำเนิดใน นิวกีวนี |
นอกจากนี้ ยังมีลูกผสมหรือสายพันธุ์ย่อยของแต่ละ species อีกมากมาย อาจถึง 100 ชนิดได้ ซึ่งจะบรรจุเข้าไว้ในหน้าของแต่ละ species
ตัวอย่าง สายพันธุ์ปลูกต่างๆ
เฟินในสกุลชายผ้าสีดา Platycerium หากพิจารณาแบ่งกลุ่มตามพื้นที่ถิ่นกำเนิดในแต่ละทวีป เราอาจแบ่งเป็น 3 กลุ่มใหญ่ คือ
- Asian- Asiatic species
กลุ่มนี้ กระจายพันธุ์ตั้งแต่อินเดียตอนเหนือ พม่า จีนตอนใต้ พม่า ลาว ไทย เวียดนาม มาเลเซีย อินโดนีเซีย ฟิลิปปินส์ ปาปัว-นิวกีวนี
ในกลุ่มนี้ เมื่อดูภาคตัดขวางของก้านใบ มีวงกลมสีดำรอบท่อลำเีลียง และในบางชนิดท่อลำเลียงตัวเรียงตัวเป็นวงกลม ไม่เกิดหน่อต้นใหม่จากปลายราก แต่อาจแตกกิ่งจากตาตามข้อใบบนเหง้าได้
ชนิดในกลุ่มนี้ ได้แก่ P.coronarium, P. grande, P. holttumii, P. ridleyi, P. superbum, P. wallichii, P. wandae
- African-America species
กลุ่มนี้ ชนิดที่กระจายพันธุ์อยู่ในทวีปอัฟริกา เกาะมาดากัาการ์ และในอเมริกาใต้
ในกลุ่มนี้ ภาคตัดขวางของก้านใบ ไม่มีวงกมสีดำหรือไม่ชัดเจนชัดเจน ท่อลำเลียงจัดเรียงตัวเป็นวงกลมและมีบ้างกระจายประปรายอยู่ในกลางวงกลมด้วย
สามารถเกิดตาต้นใหม่ที่ปลายรากได้ ขนาดต้น ขนาดกลาง-เล็ก เมื่อเทียบกับกลุ่ม Asian- Asiatic species
ชนิดนี้ในกลุ่ม ได้แก่ P. alcicorne, P. andinum, P. elephantotis, P. ellisii, P. madagacariense, P. quadridichotomum, P. stemmaria
- Java-Australian species
กลุ่มนี้กระจายพันธุ์อยู่ใน อินโดนีเซียและออสเตเลีย ภาคตัดขวาง ไม่ปรากฏวงกลสีดำ ท่อลำเลียงจัดเรียงเป็นวงกลมเท่าั้นั้น ไม่พบมีท่อลำเลียงที่อยู่ตรงกลาง
สามารถเกิดตาต้นอ่อนใหม่ที่ปลายรากได้ ขนาดต้น ขนาดกลาง-เล็ก เมื่อเทียบกับกลุ่ม Asian- Asiatic species
ชนิดในกลุ่มนี้ ได้แก่ P. bifurcatum, P. hillii, P. veithcii, P. willinckii
หลักการทั่วไปสำหรับการปลูกเลี้ยงเฟินชายผ้าสีดา
:
เฟินชายผ้าสีดาทุกชนิด เป็นเฟินเกาะอาศัยอยู่ตามต้นไม้ใหญ่ หรือตามหน้าผาหิน
ที่มีความชุ่มชื้นสูงในบรรยากาศ มีความต้องการแสงแดดปานกลางถึงมาก สำหรับหลักการปลูกที่จะกล่าวถึงนี้
เป็นเพียงหลักการทั่วไป สำหรับชายผ้าสีดาแต่ละชนิดแล้ว มีข้อแตกต่างปลีกย่อยบ้าง
ซึ่งต้องอาศัยความเข้าใจถึง ธรรมชาติถิ่นที่อยู่อาศัย ลักษณะโครงสร้างของต้นประกอบด้วย
การให้น้ำ : หลักสำคัญที่สุดเลย คือ เฟินชายผ้าสีดาทุกชนิด ไม่ชอบให้น้ำเปียกชุ่มแฉะที่ระบบรากอยู่ตลอดเวลา
ในช่วง 1-3 วัน จำเป็นต้องมีช่วงที่ระบบรากแห้งสนิทบ้าง มิฉนั้นแล้ว จะทำให้ชายผ้าสีดามีโอกาสเน่าและตายได้
ดังนั้น การให้น้ำ ให้น้ำชุ่มสักครั้ง แล้วรอให้ระบบรากแห้งก่อน จึงจะให้อีกครั้ง
สำหรับระยะเวลาการให้น้ำแต่ละครั้ง ขึ้นกับการจัดสภาพแวดล้อมของสถานที่ปลูกเลี้ยงแต่ละแห่ง
แต่ละฤดูกาล โดยมั่นสังเกตว่า การให้น้ำชุ่มแต่ละครั้ง กว่าระบบรากจะแห้งใช้เวลานานเพียงใด
บางแห่งให้น้ำตอนเช้า บ่ายๆ ก็แห้งสนิทแล้ว แต่บางแห่งอาจใช้เวลา 1-2
วันกว่าจะแห้ง นอกจากนี้ในแต่ละวัน สามารถให้น้ำเป็นฝอยละออง พอให้ใบเปียกชุ่มแต่ไม่ต้องให้น้ำลงไปเปียกที่ระบบราก
ก็จะเป็นการดี เป็นการช่วยให้ชายผ้าสีดาดูสดใสตลอด
หลายคนที่เลี้ยงเฟินชายผ้าสีดามานาน จะสังเกตเห็นว่า ส่วนมากมักจะเสียหาย หรือตายในช่วงหน้าฝน โดยเฉพาะช่วงที่ฝนตกชุกติดต่อกันทุกวัน นานเกิน 7 วัน จนทำให้ระบบรากไม่ได้มีช่วงแห้งบ้างเลย โดยเฉพาะต้นที่ได้รับฝนเข้าไปเต็มๆ แต่ได้รับแสงแดดและลมพัดผ่าน ไม่เพียงพอ
การให้ปุ๋ย : ควรใช้ปุ๋ยละลายน้ำสูตรเสมอ ให้ด้วยการฉีดพ่นเดือนละครั้ง หากผสมฮอร์โมนเร่งรากจางๆ จะช่วยให้เติบโตได้เร็ว หรือจะใช้ปุ๋ยเม็ดปุ๋ยคอกใส่ก็ได้ แต่ใช้น้อยๆ ใส่ลงไปที่ระบบรากหลังใบกาบหรือใต้ใบกาบ
วิธีปลูกเกาะ : ควรเลือกปลูกเกาะกับตอไม้ แผ่นไม้ ที่เป็นไม้เนื้อแข็ง
ไม่ผุเปื่อยเร็ว หรือปลูกติดภาชนะที่ทนทาน เช่น โอ่งดินเผา แผ่นกระเบื้อง
กำแพง เป็นต้น และหากสามารถปลูกติดกับต้นไม้ได้ยิ่งสวยงาม เหมือนสภาพในธรรมชาติ
หากต้นที่ย้ายมา มีระบบรากมาน้อย อาจเสริมเครื่องปลูกบ้าง เพื่อช่วยเก็บรักษาความชื้น
เช่น ใช้รากชายผ้าสีดา sphagnum moss กาบมะพร้าว เส้นใยมะพราว ท่อนลำต้นพวกเฟินต้น
Tree Fern เป็นต้น โดยให้รองเครื่องปลูกไว้กับตำแหน่งที่จะผูกเกาะ สำหรับการจัดวางตำแหน่ง
ควรปลูกให้ตาเหง้าชี้ขึ้น หรือโคนใบใหม่อยู่ด้านบน หากติดผิดให้ตาเหง้าชี้ลง
ใบใหม่ที่ออกมาจะบิดงอชูขึ้นทำให้ไม่สวย หรืออาจไม่เจริญเติบโตได้ดีเท่าที่ควร
การผูกยึด อาจใช้ลวด สายไฟ เชือก แถบพลาสติคเหนียว เอ็น เป็นต้น มัดทาบให้แน่นไม่เคลื่อน
อย่าให้ลวดหรือเชือกทับตาเหง้า โดยไขว้เป็นตัว X ด้านหน้าของต้นและปลายเชือกนำไปผูกยึดไว้ด้านหลัง
ปลูกในกระเช้าแขวน : หากไม่สะดวกที่จะปลูกเกาะ ก็สามารถเลือกปลูกในกระเช้าแขวนก็ได้
กระเช้าไม้แบบที่นิยมปลูกกล้วยไม้ กระเช้าเหล็กดัด กระถางมีรูด้านข้าง
เป็นต้น แต่ควรเลือกกระเช้าที่มีรูหรือช่องข้างกระเช้ามากสักหน่อย เพื่อให้ระบายน้ำและอากาศได้ดี
โดยเฉพาะชนิดที่แตกหน่อต้นใหม่ได้ ต้นอ่อนจะเกิดตามช่องหรือรูดังกล่าวได้
และหากเลือกกระเช้าแขวนชนิดที่ช่องโหว่ใหญ่สักหน่อย จะสามารถปาดเอาต้นอ่อนใหม่ออกมาได้ง่ายกว่าด้วย
ในระยะแรกๆ ใช้ฮอร์โมนแร่งราก เช่น B1 ฉีดพ่นให้ 3 วันครั้งแล้วทิ้งห่างไปเป็นสัปดาห์และครั้งและเดือนละครั้ง
จะช่วยให้รากติดเร็วและเติบโตได้เร็ว
การขยายพันธุ์ : โดยการเพาะสปอร์ หรือชนิดที่แตกหน่อต้นใหม่ สามารถปาดแยกหน่อที่โตแล้วไปปลูกแยกได้
สำหรับการขยายพันธุ์โดยการเพาะสปอร์ ในเรื่องของระยะเวลาในการเพาะ ตั้งแต่หว่านจนเกิดต้นอ่อนใหม่ให้เห็น
แต่ละชนิด กินระยะเวลานานไม่เท่ากัน
| ปี ค.ศ. | เฟินชายผ้าสีดาที่ขึ้นทะเบียน |
| 1796 | Platycerium alcicorne Desv.; M้m. Linn. Soc. Paris 6: 213 (1827) - Acrostichum alcicorne Willemet apud Usteri in Ann. Bot. Leipz. 18: 61 (1796) non Sw. (1801). Type from Madagascar. |
| 1827 | Platycerium coronarium (D. K?nig ex O.F. M?ll.) Desv.; Prod. 213 (1827) |
| 1827 | Platycerium stemaria (Beauv.) Desv.; Prod. 213 (1827) (stemmaria) Trivial names: Triangular staghorn |
| 1827 | Platycerium bifurcatum (Cav.) C. Chr.; Ind. 498 (1906) Trivial names: Elkhorn fern - Platycerium angustatum Desv., M?m. Soc. Linn. Paris 213 (1827). |
| 1841 | Platycerium grande (A. Cunn.) J. Sm.; Journ. Bot. 3. 402 (1841) Trivial names: Staghorn fern |
| 1858 | Platycerium wallichii Hook., Gard. Chron. 1858 |
| 1871 | Platycerium elephantotis Schweinf.; Bot. Zeit. 361 c. fig (1871) Trivial names: Cabbage fern - P. velutinum C. Chr. - P. angloense Welw. |
| 1876 | Platycerium ellisii Bak.; Journ. Linn. Soc. 15. 421 (1876) |
| 1876 | Platycerium madagascariense Bak.; Journ. Linn. Soc. 15. 421 (1876) |
| 1878 | Platycerium hillii Moore; Gard. Chr. n. s. 10. 51 f. 6, 429 f. 74-75 (1878) Trivial names: Northern Elkhorn |
| 1891 | Platycerium andinum Bak.; Ann. Bot. 5. 496 (1891) Trivial names: South American Staghorn |
| 1902 | Platycerium wandae Racib.; Bull. int. Ac. Cracovie 58 (1902) |
| 1906 | Platycerium veitchii (Underw.) C. Chr.; Ind. 497 (1906) Trivial names: Silver staghorn |
| 1909 | Platycerium ridleyi Christ; Ann. Buit. II. Suppl. III. 8 t. 2 (1909) |
| 1959 | Platycerium quadridichotomum (Bonap.) Tardieu; Notul. Syst. [Paris] 15:420. t.1(3-5) (1959) |
| 1970 | Platycerium holttumii Joncheere & Hennipman; Brit. Fern Gaz. 10: 16, f. 1-3, t. 12 (1970) |
| 1970 | Platycerium superbum Joncheere & Hennipman; Brit. Fern Gaz. 10: 114, C 4, 5 (1970) Trivial names: Staghorn |
| 1982 | Platycerium willinckii (T.Moore) Hennipman & M.C.Roos; Monogr. fern genus Platycerium (Polypodiac.): 92 (1982) |
เฟินชายผ้าสีดาในกลุ่ม Java-Australian species ได้แก่ P. bifurcatum, P. hillii, P. veitchii และ P. willinkcii กลุ่มนี้มีเกล็ดที่ไม่แตกต่างกันอย่างชัดเจน
เกล็ดที่เหง้า ใน P. bifurcatum มีเกล็ดขนาดใหญ่ รูปกึ่งก้นปิด แนบติดอยู่กับเหง้า
รูปร่างเกล็ดที่เหง้ามีความผันแปร มีตั้งแต่ รูปไข่-แกมรูปหอก ไปจนถึง รูปผอมยาวแกมรูปหอกปลายเป็นติ่งแหลม ขนาดของเก็ด ยาว 3-10 มม.หรือมากกว่า และกว้าง และสีที่เกล็ด มีตั้งแต่ขาวไปถึงน้ำตาล และบ่อยครั้งที่พบว่า บริเวณกลางเกล็ดมีสีดำ หรือน้ำตาลเข้ม
ขนบนเกล็ดที่เหง้า สามารถนำลักษณะของส่วนนี้มาใช้กำหนดในการจำแนกชนิดได้ด้วย เช่น P. vassei (P. alcicorne Africa Form) มีขนเป็น unicellular and conical และพบมีผสมกับขนรูปร่าง round glandular ด้วยจำนวนหนึ่ง สำหรับ P. bifurcatum และชนิดในกลุ่มเดียวกัน ขนเป็น multicelluar, gladular และมักแบนราบเมื่อแห้ง
เกล็ดที่เหง้าและขนที่เกล็ด ของ P. bifurcatum และ P. grande มีน้ำมันสะสมเป็นจำนวนมาก
ใบกาบ Sterile frond
ใบกาบ Base frond (sterile frond) ใบที่เกิดแนบติดกับหัวกระเช้า ทำหน้าที่ห้อหุ้มระบบราก เก็บความชื้นและดักเศษอินทรีย์วัตถุ
Goebel (1888) แยกใบกาบออกเป็น 2 กลุ่ม คือ กล่ม cloak fronds กับกลุ่ม nest fronds และให้คำอธิบายลักษณะไว้ว่า cloak frond มีลักษณะเป็นจานกลม แนบติดกับหัวกระเช้า และเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลทันทีเมื่อใบโตเต็มที่ ส่วน nest-frond ใบเป็นสีเขียวอยู่ได้นานกว่า ใบแผ่ขยายห่อหุ้มหัวกระเช้าและแผ่กางขึ้นด้านบน
ปลายขอบบนแผ่กางออก เป็นทรงตะกร้า ที่ขอบบนมีทั้งที่เป็นหยัก หรือแฉกลึก หรือเป็นแบบขอบเรียบ
การจำแนกชนิดของ Platycerium อาจจพิจารณาจากลักษณะของใบกาบได้ ยกเว้นในกลุ่ม P. bifurcatum, P. hillii, P. veitchii และ P. willinckii เมื่อต้นยังเล็ก ใบกาบอาจจะยังไม่แสดงลักษณะที่แท้ให้เเห็น
ใบชายผ้า Fertile frond
ใบชายผ้า fertile frond
ทั้งรูปร่างและรูปแบบของการแตกแฉกในบางชนิดอาจมีความผันแปรมาก ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับสภาพแวดล้อม วิธีการปลูกเลี้ยง และอายุของต้น
อย่างใน P. bifurcatum เมื่อต้นอายุยังน้อย ใยชายผ้าอาจะยังไม่มีแฉก อาจเป็นเพียงใบเดี่ยวปกติปลายกว้าง และในต้นที่อายุมาก ใบชายแตกเป็นแแฉกลึกมากกว่าเดิม
ในขณะที่ P. madagascariense ใบชายผ้าเป็นแฉกลึกเมื่ออายุยังน้อย แต่ในต้นที่อายุมาก ใบชายกลับเป็นเพียงใบกว้าง หรือแฉกตื้นๆ ส่วน P. elephantotis ใบชายผ้าเป็นแผ่นกว้างขอบเรียบ ตลอดไม่ว่าต้นอายุมาก หรืออายุน้อย
รูปแบบการเจริญเติบโต กับรูปทรงของใบชายผ้า รวมถึงตำแหน่งที่เกิดสปอร์บนใบชายผ้า ล้วนเป็นลักษณะสำคัญที่นำไปใช้ร่วมพิจารณาในการจำแนกชนิดของ Platycerium อีกด้วย
ธรรมชาติของใบชายผ้ามีทั้งแบบที่ชูตั้งขึ้นในบางชนิด และแบบห้อยย้อยลงในบางชนิด
แต่หากพิจารณาจากลักษณะของการแตกเป็นแฉกและส่วนที่เกิดสปอร์ อาจแบ่งรูปแบบของใบชายผ้า ได้ 4 กลุ่ม
(1) ใบเป็นแผ่นกว้าง ไม่มีแฉก เช่น P. elephantotis
(2)
ใบเป็นแผ่นกว้างช่วงโคน มีส่วนที่แตกเป็นแฉก กลุ่มสปอร์เกิดบริเวณที่กว้างสุดใต้ส่วนแฉก
(3) ใบเป็นแฉก กลุ่มอับสปอร์เกิดบนส่วนแแฉกต่างหากโดยเฉพาะ เช่น P. coronarium
(4)
ใบเป็นแฉก ไม่มีแฉกต่างหากที่สร้างสปอร์ เช่น P. bifurcatum
กลุ่มอับสปอร์ Sporangia
ตำแหน่งที่เกิดสปอร์ มีความสำคัญมากในการจำแนกชนิด อย่างไรก็ตาม ลักษณะสำคัญนี้ be over-emphasized
สำหรับ P. alcicorne, P. bifurcatum, P. hillii, P. willinckii และ P.veitchii ทั้งหมดมีกลุ่มอับสปอร์เกิดที่ส่วนปลายสุด และบางครั้งขยายมาถึงส่วนเว้าระหว่างแฉก (ยังมีต่อ)
ช่วงอายุของเฟินชายผ้าสีดา บันทึก 11 ก.ค. 2550 คำถามนี้ตอบยากจัง เพราะขาดประสบการณ์ในการเฝ้าติดตามนับอายุจากต้นจริง เฟินกระเช้าสีดา Platycerium มีเหง้าเป็นเนื้อไม้ จึงเป็นพืชที่มีอายุยืน แม้ว่า มันจะเป็นพืชอายุยืนก็จริง แต่สิ่งแวดล้อมอื่นเป็นตัวปัจจัยกำหนดให้มันอยู่ได้นานเพียงใด เช่น ในกรณีที่ต้นของมันใหญ่มากขึ้น จากใบกาบใหม่ที่เจริญซ้อนทับใบกาบเก่าสะสมเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ทุกปี จนกระทั่งทั้งระบบต้นมันใหญ่โต ทำให้มันอุ้มน้ำไว้มากเกินไป โดยเฉพาะในฤดูฝน โดยเฉพาะกระเช้าสีดา ที่ไปงอกเกาะติดกับต้นไม้ใหญ่ ที่มีใบพุ่มทึบด้านบน เมื่อสัก 4 ปีก่อน ที่พวกเราเคยคุยกับ Keith Roger ที่ AUS ทาง mail group หากใครยังจำได้ อีกกรณี คือ กรณีที่มันไปเกิดเกาะอยู่ตามกิ่งไม้ที่ยื่นยาว และคิดว่า คงมีอีกหลายกรณีที่ทำให้มันตาย แต่ก็เป็นปัจจัยจากสิ่งแวดล้อมของมันทั้งสิ้น ผมนึกถึงตอนที่เคยเอาซากสีดาที่เป็นหัวใหญ่ มาฝานเป็นแผ่น จากการที่เคยนับชั้นของใบกาบจากซากสีดาที่ผ่านออกมา จำนวนชั้นที่เคยนับได้สูงสุดมีถึง 25 ชั้น นอกจากดูจำนวนชั้นแล้ว เราจะยังเห็นได้ว่า บางชั้น หนา หรือบาง ไม่เท่ากัน ก็แสดงว่า แต่ละปี ความสมบูรณ์ของต้น ก็น่าจะต่างกันไปอีกด้วย ผมไม่แน่ใจ คำถามของป๋ายูท่า ถามเฉพาะ กระเช้าสีดา P. holltumii อย่างเดียว ในกรณีของ กระเช้าเขากวาง P. ridleyoi นั้น ต้นกระเช้าเขากวาง P. ridleyi ต้นใหญ่ที่สุด เท่าที่ผมเคยเห็นนั้น จากขนาดของต้นกระเช้าสีดใหญ่ต้นนี้ และหากเราตั้งสมมติฐานว่า ปีหนึ่ง มันจะพอหนาขึ้นประมาณ 1-2 ซม. และจากความสูงของต้นใหญ่นี้ 80 ซม. ดังนั้น อายุของมันก็น่าจะไม่น้อยกว่า 30-60 ปี เคยมีคนถามผมว่า จริงหรือไม่ที่ Life span ของมัน ไม่เกิน 20 ปี? |
|| back