Platycerium holttumii Jonch. & Hennipman
ชื่ออื่น : กระเช้าสีดา, ข้าวห่อพญาอินทร์ (นนทบุรี) กระเช้าสีดา (อีสาน)
สไบสีดา (เลย) ชายผ้าสีดา-หูช้าง* (* ชื่อทางการค้า ใน กทม. ตั้งกันเอง)
 [Image : Pop@Paknarm] |
กระเช้าสีดา P. holttumii (ฮอล-ตัม-มิ-อิ) ตั้งชือให้เป็นเกียรติกับ Dr. R. E. Holttum แห่ง Kew Garden ที่ประเทศอังกฤษ ผู้ที่ทำการสำรวจและเขียนหนังสือ "A RevisedFlora of ,alaya, Vol. 2, Ferns" และมีงานค้นคว้ามากมายเกี่ยวกับเรื่องเฟิน | |
กระเช้าสีดา มีถิ่นกำเนิดในไทย ลาว และเวียดนาม
พบทั่วไปทั่วทุกภาคของบ้านเรา แต่พบมากทางภาคเหนือและอีสาน เป็นเฟินชายผ้าสีดาขนาดใหญ่
มักพบอาศัยอยู่ตามคาคบไม้ขนาดใหญ่ระดับสูง 7-10 ม. จากพื้นดิน ในป่าดิบแล้ง |
 [ Image : Pop@Paknarm ] |
|
| ลักษณะทั่วไป : ทั่วทั้งต้นสีเขียวปนน้ำเงิน มีขนนวลขาวปกคลุมทั่ว ใบแข็งหนาเป็นมัน เหมือนหนัง ลำต้นเป็นแท่งเหง้าแบบแท่งดินสอ ฝังตัวอยู่ในระบบรากและใบกาบห่อหุ้ม โผล่ออกมาแต่ตายอด ที่ยอดเหง้าปกคลุมแน่นด้วยเกล็ดยาว รูปขอบขนาน ปลายสอบแหลม เกล็ดมีขนาดใหญ่ได้ถึง 15 x 1.5 ม.ม. ขอบเกล็ดหยักเป็นซี่ฟัน | ||
 [ Image : 026 t_santad@CNX ] |
ที่ยอดเหง้า เป็นส่วนที่สำคัญที่สุด หากยอดเหง้าถูกทำลาย อาจทำให้ต้นตายได้ เพราะกระเช้าสีดาไม่แตกหน่อใหม่ที่ปลายราก แบบชายผ้าสีดาบางชนิด เช่น P. bifurcatum เป็นต้น | |
| ใบกาบ sterlie frond : ใบกาบ เจริญเป็นแผ่นหนา ชูตั้งขึ้น
ปลายบนหยักลึกเป็นแฉกหลายชั้น ใบกาบที่ชูตั้งขึ้น จะทำหน้าที่เก็บซากเศษอินทรีย์วัตถุที่หล่นลงมาจากข้างบน
ใบกาบ ใบกาบ ช่วงล่าง เจริญซ้อนทับใบกาบเก่าและโอบรัดสิ่งที่ยึดเกาะ ขอบขอบใบกาบเรียบ หรืออาจหยักเว้าในบางต้น ผิวใบเรียบ มีขนสั้นรูปดาวปกคลุมแน่น เส้นใบเป็นร่างแห สีเขียวเข้มเจือน้ำเงิน มองเห็นได้ชัดเจน ส่วนขอบใบกาบรอบตายอด เป็นจีบพับย่น ปิดคลุมยอดตาเหง้า ส่วนใบกาบช่วงบน เจริญแผ่กางขึ้นเป็นตะกร้า ขอบด้านบน แฉกหยักลึก แฉกหลายครั้ง ปลายมน |
 [ Image : Lilly@BKK ] |
|
| กระเช้าสีดา ปกติจะเกิดใบกาบช่วงหน้าฝน หรือช่วงที่มีความชุ่มชื้นดีในอากาศ ในแต่ละปี กระเช้าสีดาจะผลิใบกาบใหม่ ออกมาซ้อนทับใบเก่า่ได้ปีละชุด คือ ใบด้านซ้ายและด้านขวา ความหนาของใบกาบแต่ละชั้นที่เกิดในแต่ละปี มีความหนาไม่เท่ากัน ขึ้นกับความอุดมสมบูรณ์ของอาหารและความชื้นในแต่ละปี | ||
 [ Image : Visuvat @ บ้านกลางสวน ] |
ระหว่างชั้นใบกาบ มีระบบรากเจริญแทรกเข้ามาอยู่ในระหว่างชั้น | |
ใบชายผ้า fertile frond : ใบชายผ้าห้อยโค้งลงมา โคนก้านสั้น
โคนใบเป็นแผ่นกว้าง แตกแฉก เป็นสองส่วน ส่วนแรก อยู่ใกล้โคนใบ ขนาดเล็กว่าอีกชิ้นและอยู่่ระดับสูงกว่า
และส่วนอีกชิ้น อยู่ระดับต่ำลงมา แต่ละส่วน แผ่กว้่างออก ตรงกลางเว้า
ขอบเรียบ หรือแฉกในบางครั้ง ใต้ส่วนเว้าเป็นส่วนที่สร้างสปอร์ ที่ริมของขอบเว้า
แตกเป็น |
|
|
| กระเช้าสีดา P. holttumii มีลักษณะคล้ายคลึงใกล้เคียงกันมากกับ P. grandae, P. wande, P. superbum และอาจรวมถึง P. coronarium ในบางต้น โดยเฉพาะเมื่อตอนที่ต้นยังเล็ก แทบแยกชนิดออกได้ยากลำบาก ต้องรอจนต้นโตสักหน่อย ดังนั้น ลักษณะของใบชายผ้า จึงเป็นลักษณะที่เด่นชัดที่สุด ที่จะบ่งบอกแต่ละชนิดได้เป็นอย่างชัดเจน ซึ่งก็มักต้องรอจนต้นโตพอ | ||
 Born on house roof [ Image : SmallFern@BKK ] |
อับสปอร์ : ใบชายผ้าแต่ละใบ มีแผ่นสปอร์เกิดขึ้น 2 ตำแหน่ง คือ ที่ใต้ส่วนแฉกชิ้นบน และส่วนแฉกชิ้นล่าง เกิดบริเวณรอยเว้าของแต่ละขิ้น เมื่อสปอร์แก่ สปอร์จะทยอยปลิวออกไปเรื่อยๆ ใช้เวลานานหลายวัน หรืออาจเป็นเดือน กว่าที่สปอร์จะปลิวออกไปหมด ปกติสปอร์ซึ่งเกิดที่ใต้ใบชายผ้าที่งอกออกมาช่วงฤดูนั้น สปอร์จะแก่และพร้อมปลิวออกไปขยายพันธุ์ในต้นฤดูฝนของปีถัด ซึ่งจะพอดีกับช่วงที่มีปริมาณน้ำและความชื้นเหมาะสม | |
| การปลูก : ปลูกเลี้ยงและดูแลง่าย เจริญเติบโตได้ตลอดปี หากได้รับความชื้นสม่ำเสมอตลอดและอุณหภูมิไม่ต่ำจนถึงหนาวเย็น การปลูก เหมาะปลูกติดกับลำต้นหรือกิ่งไม้ใหญ่ๆ ต้นไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ หรือปลูกติดตอไม้ ชอบแสงแดดรำไรถึงแสงแแดมาก มีความชุ่มชื้นในอากาศสูง ไม่ควรรดน้ำเข้าไปที่นะบบรากมากๆ จะทำให้ต้นเน่าง่าย ควรเว้นช่วงระยะให้รากแห้งบ้าง โดยเฉพาะหน้าฝน หากฝนชุก จึงควรปลูกเลี้ยงให้ได้แสงแดดอย่างน้อยครึ่งวัน เพื่อให้แดดช่วยทำให้น้ำระเหยไปได้เร็ว |  Sporeling 2" width at 2 years age  Sporeling 4" width at age 3 years |
|
ในช่วงฤดูฝนแทบไม่ต้องรดน้ำเลยก็ว่าได้ เว้นแต่ฝนทิ้งช่วงหลายวัน หรือต้นเริ่มดูเฉาๆ ไปบ้าง เนื่องจากขาดน้ำ จึงค่อยรดน้ำให้ สักพักจะดูสดชื่นขึ้นมาเอง แต่หากปลูกเลี้ยงอยู่ในพื้นที่ที่อากาศมีความชุ่มชื้นดี แม้ฝนไม่ตก ก็อาจไม่ต้องให้น้ำเลยก็ได้ อย่างต้นที่อยู่ในป่า ในฤดูแล้งยังมีน้ำค้าง ซึ่งเพียงพอแล้วสำหรับกระเช้าสีดา |
||
 [ Image : Blue Jay@BKK ] |
การให้ปุ๋ย หากปลูกติดบนต้นไม้ใหญ่ อาจแทบไม่ต้องให้ปุ๋ยเลยก็ยังได้
ด้วยใบกาบที่ชูตั้งขึ้น จะทำหน้าที่รองรับใบไม้ ลูกไม้ หรือเศษซากอินทรีย์วัตถ
ุที่หล่นลงมาจากข้างบน สะสมเอาไว้เป็นอาหารเลี้ยงต้น แต่หากต้องการให้ปุ๋ย
สามารถใส่ปุ๋ยลงไปในใบกาบเพียงเล็กน้อย หรือจะใช้ปุ๋ยน้ำรด หรือพ่นเป็นฝอยละอองให้ก็ได้
เดือนละครั้งถือว่าเพียงพอ การขยายพันธุ์ : กระเช้าสีดา เป็นต้นเดี่ยว ไม่แตกหน่อต้นใหม่ การขยายพันธุ์จำเป็นต้องอาศัยงอกจากสปอร์ใหม่์เสมอ สำหรับการเพาะสปอร์ ต้องใช้ระยะเวลานานพอสมควร กว่าจะได้ต้นขนาดสัก 1-2 นิ้ว อาจจะต้องใช้เวลามากกว่า 1-2 ปี และเมื่ออายุต้นเข้าปีที่ 3 ต้นจะเติบโตเร็วมาก ใบกาบใหม่จะขยายใหญ่เร็วมาก |
|
กระเช้าสีดา P. holttumii ต้นในธรรมชาติ ยังมีลักษณะรูปทรงที่แตกต่างกันออกไป
ตามแหล่งที่พบ ต้องอาศัยความช่างสังเกตุ จะทำให้เราได้เห็นรูปทรงแบบต่างๆ
ที่แตกต่างกัน เช่น ที่สัดส่วนของใบชายผ้า หรือของใบกาบ
ซึ่งความแตกต่างนี้ อาจเนื่องจาก ลักษณะของสายพันธุ์ หรือสภาพแวดล้อมถิ่นที่อยู่
ก็เป็นได้
สำหรับรูปทรงของบางต้นที่เราหลายคน ช่วยกันเฝ้าดูมาหลายปี และเชื่อมั่นว่า
สมควรจะตัดให้เป็นสายพันธุ์ (cultivar) ของ P. holttumii ได้
ซึ่งจะได้ทยอยนำมาเสนอให้พิจารณากันไปเรื่อยๆ หรือเมื่อมีข้อมูลใหม่สำหรับแต่ละสายพันธุ์
 P. holttumii Std. Form [ Image : Ne-O@BKK ] |
P. holttumii Wided Form ( Standard Form) | |
| สายพันธุ์นี้ เป็นต้นที่เราพบเห็นกันบ่อยที่สุด ซึ่งในที่นี้ อาจจัดให้เป็นสายพันธุ์ Standard Form ของ P. holttumii ก็ว่าได้ โดยพิจารณาจากใบชายผ้า สังเเกตุจาก ชิ้นที่่อยู่ ระดับล่าง ตรงตำแหน่งที่เกิด สปอร์นั้นเอง ส่วนนี้มีลักษณะเป็นเว้าโค้ง-กว้าง ขอบเรียบ หรือหยักเล็กน้อย และแผ่กว้าง มุมของส่วนเว้านี้แตกแฉกเป็นคู่ได้ มากกว่า 5 ชั้น ทั้งนี้ขึ้นกับความสมบูรณ์ของ สภาพแวดล้อมและของต้น และส่วนที่เกิดสปอร์ รวมกันเป็นวงกว้างใต้ส่วนเว้าส่วนเดียว |  Standard Form of fertile fronds [ Image : Ne-O@BKK ] |
|
| ต้นในธรรมชาติ จะพบสายพันธุ์ Wided Formได้ทั่วไปทั่วทุคภาคของบ้านเรา | ||
 P. holttumii cv. Padwi |
P. holttumii cv. Padwi กระเช้าสีดา สายพันธุ์ พัดวี |
|
สายพันธุ์ Padwi ที่ขอนำเสนอ ณ ที่นี้ |
 Padwi Form - Multi-lobed at fertile frond as a Fan or as Fish Paddle |
|
| สายพันธุ์ Padwi นี้ พวกเราหลายคนที่นี่ ได้ช่วยกัน คอยติดตามดูลักษณะ ของต้น Padwi ที่พวกเราหามาปลูกเลี้ยงกันเอาไว้ นานกว่า 2-3 ปี แล้ว | ||
| จนกระทั่งแน่ใจว่า ใบใหม่ที่ออกมา ในแต่ละปี ยังคงลักษณะของ Padwi อยู่ และเชื่อมั่นว่า ไม่ได้เกิดขึ้นจากสภาพ แวดล้อมของการปลูกเลี้ยง แต่เป็นลักษณะของสายพันธุ์มาจากธรรมชาติแน่ | ||
 Spore pads are divided to small areas in Padwi Form |
ตำแหน่งที่เกิดสปอร์ ของ Padwi แบ่งเป็นพื้นที่เล็กๆ หลายตำแหน่ง บริเวณส่วนเว้าระหว่างโคนของแฉก ต่างจาก Std. Form ที่ ตำแหน่งของสปอร์จะรวมกันเป็นพื้นที่เดียว เป็นวงใหญ่ ต้นในป่าธรรมชาติของ สายพันธุ์ Padwi จะพบได้น้อยกว่า Std. Form แต่ไม่ถึงกับน้อยจนหายาก ยังพอหาได้ไม่ยาก และเชื่อว่า สาเหตุที่ทำให้ต้นในธรรมชาติของ Padwi มีน้อยกว่า Std. Form น่าจะเป็นเพราะ ปริมาณของสปอร์ในต้น Padwi มีน้อยกว่าในต้น Stad. Form จึงทำให้ มีสปอร์ขอ' Padwi กระจายออกไปงอกได้น้อยกว่านั่นเอง |
|
หมายเหตุ : การจัดจำแนกสายพันธุ์ย่อยในที่นี้ เป็นเพียงการนำเสนอ สายพันธุ์ปลูก
ให้ผู้สนใจพิจารณาเท่านั้น ไม่ใช่เป็นการจำแนกตามหลักของพฤกษศาสตร์ที่ถูกต้อง
และเชื่อว่า อาจมีบางท่านเห็นด้วยและบางท่านไม่เห็นด้วย
สำหรับวัตถุประสงค์ของการจำแนกสายพันธุ์นี้ หวังเพียงเพิ่มสีสันของวงการปลูกเลี้ยง
อีกทั้ง อยากให้หลายคนลองตระหนักกันว่า
ชายผ้าสีดา สายพันธุ์จาก ตปท. เขายังแบ่งสายพันธุ์ปลูก ออกไปเป็น cultivar
ชื่อต่างๆ มากมาย และหลายคนในบ้านเราชอบที่จะหามาสะสมหลายๆ cultivars กัน
แต่ในขณะที่ ชาว ตปท เขารู้จักแต่ละ species ของไทยเรามีเพียง cultivar
เดียวเท่านั้น และหามาสะสมเพียงครั้งเดียว
ดังนั้น หากพวกเราช่วยกันจำแนกสายพันธุ์แต่ละชนิดของบ้านเรา ออกมาเป็น
cultivar ที่เด่นและชัดเจนได้ เชื่อว่า จะเป็นประโยชน์ต่อวงการค้าต้นไม้ของเกษตรกรในบ้านเราต่อไปได้ในอนาคต
|| back