วงศ์ VITTARIACEAE
 |
เฟินในสกุลนี้ มีชื่อสามัญเดียวกับชื่อวงศ์ เรียกว่า
shoe's string fern หรือเฟินเชือกผูกรองเท้า หรือเฟินริบบิ้น เพราะลักษณะของใบที่เป็นเส้น
แถบยาวห้อยย้อย มองเผินๆ คล้ายหญ้า มักพบตามคาคบต้นไม้ระดับสูง หรือข้างลำต้นของต้นไม้
ตามโขดหินที่มีร่มเงา มีความชุ่มชื้น ลักษณะเด่นของเฟินสกุลนี้ คือ ลำต้นเป็นเหง้าสั้นๆ มีเกล็ดปกคลุมแน่นและใบออกเป็นถี่ติดกัน ใบ เป็นแถบยาว ขอบเรียบ หนาเหมือนแผ่นหนัง ผิวบนเป็นเงามัน เห็นเส้นกลางใบชัดเจนจนถึงปลายใบ เส้นใบย่อย จัดเรียงตัวเฉียงกับขอบใบ หรือโค้งจรดไปหาขอบใบ บางชนิดอาจมองเห็นไม่ชัดเจน กลุ่มของอับสปอร์เกิดเป็นแถวเดียวโดดๆ ที่ขอบใบ อับสปอร์จมอยู่ในเนื้อใบ เฟินในสกุลนี้มีจำนวน ราว 80 ชนิด จำแนกความแตกต่างได้ยาก ในไทยพบ 9 ชนิด เป็นเฟินที่ปลูกเลี้ยงได้ยาก และส่วนใหญ่หายาก |
เฟินในสกุลนี้ ชนิดที่พบในบ้านเรา
| Key to the species | ||
| อับสปอร์อยู่ริมขอบใบ หรือเกือบริมขอบใบ | ดู 2 | |
| อับสปอร์อยู่เกือบถึงริมขอบใบ , superficial | 7 | |
| เส้นกลางใบแบน หรือนูนขึ้นจากผิวพอเล็กน้อย ใบกว้างได้ถึง 2 ซ.ม. | ดู 3 | |
| เส้นกลางใบนูนขึ้นอย่างมาก ปกติใบกว้างได้ถึง 3 ซ.ม. | V. scolopendrina | |
| เส้นกลางใบแบนและที่ด้านใต้ใบมองเห็นได้ยาก | 4 | |
| เส้นกลางใบด้านใต้ใบพอมองเห็นได้บ้าง | 6 | |
| ใบยาวได้มากกว่า 20 ซ.ม. และกว้างถึง 2.5 ม.ม. | 5 | |
| ใบยาว 3-12 ซ.ม. กว้าง 2 ม.ม. | V. sikkimensis | |
| ใบยาวได้มากกว่า 30 ซ.ม. กว้าง 0.5-2.3 ซ.ม. อับสปอร์จมลงในผิวใบเป็นร่อง เส้นแกนกลางใบพอมองเห็นได้ชัด | V. elongata | |
| ใบยาวได้ถึง 40 ซ.ม. กว้าง 2.5-6 ม.ม. อับสปอร์อยู่ใกล้ขอบใบและจมลงเป็นร่อง แกนใบมองเห็นได้ยากทั้งด้านบนและด้านล่าง | V. ensiformis | |
| ใบยาว 10-25 ซ.ม. กว้าง 2-3 ม.ม. | V. angustifolia | |
| ใบยาวได้ถึง 80 ซ.ม. กว้าง 1 ซ.ม. | V. flexuosa | |
| เหง้าปกคลุมด้วยเกล็ดสีน้ำตาลเข้มถึงดำ รูปลิ่มแคบ setose มีขนแข็งคลุม อับสปอร์ห่่างจากขอบใบ 1.2 ม.ม. | 8 | |
| เหง้ามีเกล็ดปกคลุมแน่น เกล็ดผิวย่น สีน้ำตาลถึงน้ำตาลเข้ม ใส แทบไม่มี setose หรือขนแข็ง อับสปอร์ห่างจากริมขอบใบมากกว่า 1.2 ม.ม. | V. forrestiana | |
| 8a | เหง้า มีเกล็ดยาว 7 ม.ม. สีน้ำตาลแกมดำถึงเกือบดำ ก้านใบยาว 15 ซ.ม. | V. amboinensis |
| 8b | เหง้า มีเกล็ดยาว 9-15 ม.ม. สีน้ำตาลแกมเทา มี setose หรือขนแข็งปกคลุมส่วนปลาย ริมขอบใบเป็นคลื่น เห็นก้านไม่ชัด | V. taeniophylla |
 [ Image : Trid @ HKK ] |
Vittaria amboinensis Fee | |
| ชื่อ amboinensis มาจากชื่อ Amboina สถานที่พบตัวอย่างเฟินชนิดนี้ครั้งแรก เฟินชนิดนี้ เป็นเฟินเกาะอาศัย มักพบเกาะอยู่ตามลำต้นของต้นไม้ใหญ่ หรือตามโขดหินที่มีเศษซากอินทรีย์วัตถุสะสม ในป่าดิบที่มีความชุ่มชื้นตลอดปี ที่ระดับความสูงจากระดับน้ำทะเล สูงปานกลาง ถึงสูงมาก |
 [ Image : Trid @ HKK ] |
|
| ลักษณะทั่วไป เหง้าสั้น ขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 3.5 มม. รากเยอะเป็นกลุ่มก้อนใหญ่ มีเกล็ดปกคลุมหนาแน่นตลอดความยาวเหง้า | ||
 [ Image : Trid @ HKK ] |
เกล็ดที่เหง้า ปลายเป็นรูปลิ่มแคบๆ ขนาดเกล็ด 7:1 มม. สีน้ำตาลเข้มถึงเกือบดำ เป็นผนังแข็ง ขอบเกล็ดจักเป็นซี่ฟันเล็กๆ | |
ก้านใบ เห็นได้ชัดเจนและยาวได้ถึง 15 ซม. หรืออาจยาวกว่า ช่วงโคนก้านสีสนิมเหล็ก หรือสีน้ำตาลแกมส้ม มีครีบแคบๆ ด้านข้างเกือบสุดถึงโคนก้าน ใบ รูปแถบยาวแกมรูปหอก ค่อยๆ สอบแคบสู่ปลายเป็นเรียวแหลม และค่อยๆ สอบแคบสู่โคนลงไปเป็นครีบแคบๆ ที่ก้าน ใบยาวได้ถึง 70 ซม. รวมความยาวก้าน ใบกว้างได้ถึง 2 ซม.หรือกว้างกว่า |
 |
|
| ขอบใบแบนหรือม้วนพับ ใบหนาเหมือนแผ่นหนัง เส้นกลางใบด้านล่างนูนขึ้นอย่างชัดเจน ส่วนด้านบนพอมองเห็นได้ เส้นใบมองไม่เห็น | ||
 |
อับสปอร์ superficial อยู่เกือบชิดริมขอบใบ ห่างจากขอบใบประมาณ 1 มม. มีอับสปอร์เกือบตลอดความยาวใบยกเว้นช่วงปลายและโคนใบ เฟินชนิดนี้กระจายพันธุ์อยู่ใน สิกขิม-อินเดีย พม่า และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ในไทยพบที่ดอยสุเทพ เชียงใหม่ เขาสอยดาว จันทบุรี เขาเขียว นครราชสีมา เขาช่อง ตรัง พบในระดับปานกลาง-สูง ตามคาคบไม้ |
|
Vittaria angustifolia
เฟินชนิดนี้มีเหง้าเลื้อยไปตามคาคบไม้ มีขนาดเล็ก มีใบประจายไม่แน่น ใบกว้าง 1.5-3 มม. ยาว 6-25 ซ.ม. ใบยาวโค้งห้อยลง อับสปอร์มักเกิดเฉพาะตอนปลายใบ ในไทยพบบนเขาระดับสูง ที่เขาสระบาป เขาสอยดาว จันทบุรี เขาพนมเบญขา กระบี่ เขาคาลาคีรี ยะลา และในมาเลเซีย ชวา นิวคาลิโดเนีย
Vittaria elongata Sw.
ชื่อสามัญ : Stiff Shoestring Fern
เฟินชนิดนี้ เป็นเฟินเกาะอาศัย มักพบเกาะห้อยอยู่ข้างลำต้นของต้นไม้ในป่าที่มีร่มเงา หรือป่าดิบ ที่ระดับความสูงปานกลางลงมาถึงระดับต่ำ 300-500 ม. MSL
ลักษณะทั่วไป ลำ้ต้น เป็นเหง้าเลื้อยสั้น มีใบออกถี่หรือออกห่างไม่เกิน1 ซ.ม. เหง้าขนาด dia. 3-5 ม.ม. มีเกล็ดปกคลุมแน่น เกล็ดรูปยาว ปลายค่อยๆ สอบแหลมเป็นหางยาวที่ปลาย ขนาด 1.2 ซ.ม. กว้าง 1 ม.ม. สีน้ำตาลแกมเทาถึงสีดำ ผิวแข็ง ขอบเกล็ดหยักเป็นซี่ฟันเล็กน้อย
ก้านใบ ปกติสั้น มองเห็นไม่ชัด สีเขียวถึงสีดำ
ตัวใบ ห้อยลง ใบยาวได้มากกว่า 60 ซ.ม. กว้างเพียง 0.5-2.3 ซ.ม. โคนและปลายค่อยๆ เรียวแคบ ผิวใบเป็นเงามันเหมือนแผ่นหนัง เส้นกลางใบนูนขึ้นด้านใต้ใบมองเห็นได้ชัดเจน เส้นใบพอมองเห็นได้บ้าง เส้นใบจรดโค้งเข้าหากัน 1 แถว เป็นร่างแหข้างเส้นใบหลัก
อับสปอร์ เกิดเป็นแถว จมอยู่ในร่องเป็นขอบ ขนานไปกับขอบใบ ตลอดความยาวใบ
กระจายพันธุ์อยู่ใน นอกจากนี้ยังพบที่อินเดีย สิกขิม ไฮนาน และภาคใต้ของญี่ปุ่น โอกินาวา
ในบ้านเรา พบทั่วไปแทบทุกภาคของไทย
Vittaria ensiformis Sw.
เฟินชนิดนี้ เป็นเฟินเกาะอาศัย มักพบอยู่ข้างลำต้นของต้นไม้ใหญ่ ในป่าดิบชื้นตลอดปี ที่ระดับความสูงปานกลาง
ลักษณะทั่วไป เหง้าเลื้อสั้น เหง้าผอมเรียว ขนาด dia. 0.7-1.5 ม.ม. ปกคลุมแน่นด้วยระบบรากและเกล็ดตลอดความยาวเหง้า เกล็ดรูปยาว ปลายแหลมเป็นหาง ขนาด 7 : 0.7 ม.ม. สีน้ำตาลเข้มเกือบดำ ผนังแข็ง ขอบเป็นซี่ฟันเล็กน้อย ก้านใบ ปกติเห็นได้ไม่ชัด มีครีบสันคมตลอดก้าน ตัวใบ ใบตั้งขึ้นเป็นเส้นยาว ขนาดใบยาว 40 ซ.ม. และกว้าง 2.5-6 ซ.ม. เหมือนแผ่นหนัง เส้นแกนใบมองเห็นได้ไม่ชัด หรือเห็นได้ยากด้านใต้ใบ
อับสปอร์ จมอยู่ในร่องเกือบชิดขอบใบ ร่องของอับสปอร์ไม่เกิดที่ขอบ
กระจายพันธุ์อยู่ใน ป่าเขตร้อน
 Vittaria flexuosum |
Vittatia flexuosa ลักษณะใบแคบยาว ก้านใบมีครีบ แถวของอับสปอร์เกิดห่างจากขอบใบ เข้าไปทางเส้นกลางใบ ก้านใบทางด้านล่างของตัวใบมักนูน พบทั่วไปทุกภาคของไทย ตามคาคบไม้ระดับสูงกว่า 1000 ม. MSL ขึ้นไป |
Vittaria forrestiana
คล้าย V. amboinensis แต่ขนาดสั้นกว่า ใบแคบยาวเป็นเส้นคล้ายริบบิ้น ปลายแหลมคล้ายหอก พบเพียง 2-3 แห่งในภูเขาสูง ที่เชียงใหม่
 |
Vittaira scolopendria | |
เฟินชนิดนี้ เป็นเฟินเกาะอาศัย มักพบเกาะอยู่ตามลำต้นของต้นไม้ใหญ่ ในป่าดิบ มีความชุ่มชื้นตลอดปี ที่ระดับความสูงปานกลาง ลักษณะทั่วไป เหง้าเลื้อสั้น ขนาด dia. 4 ม.ม. ใบออกถี่ เหง้ามีเกล็ดปกคลุมแน่น เกล็ดเรียวยาว ปลายเป็นติ่งหาง ใบ ไม่มีก้านใบ ขอบเป็นคลื่น ขนาด 80:3 ซ.ม. ปลายสอบเล็กลงทั้งสองด้าน แกนกลางใบเป็นสันนูน ด้านใต้แกนเรียบหรือบางทีเป็นร่อง ใบหนา อวบ ผิวเป็นเงามันคล้ายแผ่นหนัง เส้นใบออกเฉียง ปกติมองเห็นได้ชัดจากผิวใบด้านบน |
 |
|
| อับสปอร์เกิดในร่องตื้นๆ ในขอบใบกว้าง 2 มม.ขอบใบม้วนพับลงมาคลุมอับสปอร์ พบที่ เขาเขียว สตูล เขาคีรีวงศ์ นครศรีธรรมราช ในระดับปานกลาง | ||
Vittaria sikkimensis
เฟินชนิดนี้ เป็นเฟินเกาะอาศัย อยู่รวมกันมอส ตามลำต้นของต้นไม้ หรือตามโขดหินที่มีความชุ่มชื้น ระดับต่ำ ตั้งแต่ 800-2000 ม. MSL ลักษณะทั่วไป
ลำต้น เป็นเหง้าเลื้อยสั้น ผอมเรียว ขนาด dia. 0.7-1.5 ม.ม. ใบออกเป็นกระจุก มีเกล็ดปกคลุมแน่นตอลดเหง้า เกล็ดรูปยาว ปลายแคบเรียวยาว ปลายสุดเป็นเส้นคล้ายเส้นขน ขนาดใบ ยาว 4 ซ.ม. กว้าง 0.6 ม.ม. สีน้ำตาลแกมเทา ผนังแข็ง ขอบเกล็ดหยักเป็นซี่ฟัน
ก้านใบ มองเห็นไม่ชัด สีเขียวถึงดำ เป็นสันตลอดก้าน
ตัวใบ แคบยาว ปลายใบเรียวเล็กลง และคอบสอบแคบ ขนาดยาว 3-12 ซ.ม. กว้าง 0.2 ม.ม. ใบบาง ผิวเป็นเงามัน ขอบใบแบนหรือเป็นคลื่นเ็ล็กน้อย เส้นใยใบ จรดโค้งเข้าหากัน เป็นร่างแหแคบ
อับสปอร์ จมอยู่ในร่องใกล้ขอบใบเกือบตลอด ยกเว้นเกือบสุดปลายใบและส่วนโคนใบ ไม่มีอับสปอร์
เฟินชนิดนี้ กระจายพันธุ์อยู่ใน สิกขิม ยูนนาน Tonkin ในบ้านเรา พบที่ดอยอินทนนท์ ดอยสุเทพ ดอยปุย จ. เชียงใหม่ ภูเมี่ยง จ. เพชรบูรณ์ ภูกระดึง ภูหลวง จ. เลย
Vittaria taeniophylla
ชนิดนี้มีขนบนเหง้า ใบยาว ห้อยย้อยลงมา ใบสีเขียวเข้มเป็นเงามัน อับสปอร์อยู่ที่ริมขอบใบ เส้นกลางใบเห็นได้ชัดเจน พบเพียงตัวอย่างเดียวในไทย