ประโยชน์ในเชิงอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมและทางการเกษตร

นักวิชาการเกษตรแนะนำให้ชาวนาปล่อยแหนแดง (Azolla pinnata ) เข้าไปในนาข้าว หลังเก็บเกี่ยวให้ไถกลบตอซังข้าวรวมทั้งแหนแดง

แหนแดง Azolla pinnata ใช้ทำปุ๋ยพืชสด เนื่องด้วยอาศัยอยู่รวมกับสาหร่ายสีเขียวแกมน้ำเงิน ทำให้มีความสามารถตรึงไนโตรเจนในอากาศได้เป็นอย่างดี

เฟินหลายชนิดเช่น บัวแฉก Dipteris sp. มหาสดำ Cyathea contaminans โชน Dicranopteris sp. เป็นพืชบุกเบิกนำชั้นดี หลังจากการโค่นล้มของต้นไม้จากลมพายุ ดินถล่ม ทำถนน เป็นต้น เฟินเหล่านี้จะเจริยเติบใตขึ้นในพื้นที่ดังกล่าว จะช่วยลดการชะล้างพังทลายของดินและเพิ่มความชุ่มชื้นให้แก่แฟินดินด้วย และทำให้เกิดการทดแทนของสังคมพืชได้อย่างรวดเร็ว

Dicsonia squarrosa ในประเทศนิวซีแลนด์นำมาปลูกบริเวณไหล่ทางถนน เพื่อป้องกันการกัดเซาะ

ประโยชน์ในแง่พืชสมุนไพร

ปรงไข่ Acrostichum aureum มีรายงานว่า มีผู้ใช้น้ำคั้นจากลำต้นใส่แผล เป็นยาแก้อักเสบ

ว่านกีบแรด Angiopteris evecta ใช้บรรเทาอาการปวด-ลดไข

กูดหนาม Cyathea spinulosa ชาวกระเหรี่ยงแถวดอยอินทนนท์ ต้มน้ำอาบแทนการอยู่ไฟหลังคลอดบุตร

มหาสะดำ Cyathea (Alsophila) latebrasa Hook . ลำต้น รสเย็น แก้กาฬ แก้พิษในกระดูก แก้ไข้พิษไข้กาฬ ไข้ที่มีแว่นวงสีม่วงตามผิวหนังที่ทำให้มีอาการร้อนในระส่ำ

มหาสดำเขา Cyathea (Pleocnemia) submembranacea ยาพื้นบ้านล้านนา ก้านใบ ดับพิษร้อน แก้พิษไข้กาฬ แก้ร้อนในกระหายน้ำ
ขนหรือเกล็ดของเฟินมหาสดำในสกุล Cyathea มีสรรพคุณช่วยห้ามเลือดแผลสดได้ [2]

กระแตไต่ไม้ Drynaria quercifolia แก้ไทฟอยด์ แก้ไอ อาการบวม โดยใช้น้ำคั้นจากใบ, หัวหรือเหง้า รสจืดเบื่อ ขับปัสสาวะ แก้นิ่ว แก้เบาหวาน ขับพยาธิ แก้ไตพิการ แก้แผลพุพอง แผลเนื้อร้าย ขับระดูขาว คุมธาตุ

Dicsonia เฟินในสกุลนี้ สามารถนำขนที่ยอดเหง้ามาใช้ห้ามเลือดได้ เช่นเดียวกับเฟินในสกุล Cibotium

กระแตไต่หิน-กระจ้อน Drynaria bonii แก้อาการหอบหืด ยาพื้นบ้านล้านนาใช้ เหง้า ต้มดื่ม รักษามะเร็งในปิด ปิดพิการ ผสมหัวยาข้าวเย็น ต้ทน้ำดื่ม แก้หอบหืด ยาพื้นบ้าน ใช้ขนจากเหง้า บดให้ลเอียดสูบแก้หืด

ชายผ้าสีดา Platycerium coronarium ใช้บรรเทาอาการปวด-ลดไข้

กระเช้าสีดา (Platycerium holtumii) และชายผ้าสีดา (P. coronarium) 2 ตัวนี้ใช้ประโยชน์เหมือนกันคือ เอาใบ
มาต้มน้ำอาบผสมสมุนไพรตำรับที่ 36 แก้บวม หรือเอามาต้มน้ำอาบผสมสมุนไพรตำรับที่ 51 แก้ไข้สูง สตรีชาวเขาเผ่าแม้วใช้ใบส่วนชายผ้าต้มน้ำดื่ม รักษาอาการไม่สบายและอ่อนเพลียของสตรีขณะอยู่ไฟหลังคลอด
เคยมีแม่บ้านเป็นคนมอญเขาบอกว่าเอาส่วนชายผ้ามาลวกจิ้มน้ำพริกกินได้ด้วย [ข้อมูลโดย คุณดิบชื้น]

ย่านยายเภา Lygodium flexuosum แก้เจ็บคอ ขับปัสสาวะ

ผักแว่น Marsilia crenaa ใช้เป็นสมุนไพรแก้อาการเจ็บคอ

ลูกไก่ทอง ละอองไฟฟ้า Cibotium barometz ขนสด จากเหง้า สีทอง ใช้โรยแผลสด ห้ามเลือด หรือตากแห้งบดเป็นผงโรยห้ามเลือดรักษาแผลปลิงเกาะและบาดแผลทั่วไป
หัวหรือเหง้า รสขมเย็น ชุ่มสุขุม แก้พิษร้อน แก้ไข้ แก้พิษกาฬ ขับปัสสาวะ บำรุงกำลัง ยำรุงตับ ไต แก้ปวดหลังปวดเอว ปวดเมื่อยร่างกาย แก้อ่อนเปลี้ยแขนขา แก้เบาหยดย้อย เบาเหลืองขุ่น แก้ตกขาว ห้ามใช้กับรายที่มีอาการปัสสาวะขัด ปากขม ลิ้นแห้ง, ขนสด รสเย็นฝาด โรยแผลห้ามเลือด รักษาแผลปลิงเกาะ

ดอกหิน (Seleginella tamariscina) ชาวจีนไต้หวัน ฮ่องกง นิยมนำมาตากแห้ง ชงเป็นชาสมุนไร ดื่มแก้เจ๊บคอ เจ๊บในทรวงอก

ผักตีนนกยูง Helminthostachys zeylanica และ Dryopteris sp. กูดขน ในอินเดีย นำมาเป็นสมุนไพรใช้รักษาโรคพยาธิ

สามร้อยยอด มีสารเคมีที่เป็นอัลคาลอยด์ ควิโนลิซิดีน (quinolizidine alkaloids) นำมาใช้เป็นยา ทั้งแผนโบราณและแผนปัจจุบัน ในเนปาลใช้รักษาโรคหลายอย่าง เช่น อาการจุกเสียดแน่น เนื่องจากอาหารไม่ย่อย รูมาติสซั่มหรือไขข้ออักเสบ ซิฟิลิส กล้ามเนื้ออักเสบหรือตะคริวและโรคตาแดง

สปอร์หลายอย่างนำมาทำเป็นยาและผงเคลือบยา

ก้านดำ Adiantum capillus-veneris ในประเทศเนปาล ใช้น้ำคั้นจากต้นและใบ ดื่มแก้โรคหลอดลมอักเสบและเจ๊บคอ ใบใช้ชงเป็นชา ดื่มแก้ปวดท้อง
ก้านดำ Adiantum pedatum ใบ นำมาใช้เป็นส่วนผสมของยาห้ามเลือดแผลสด [2]

นาคราชใบหยาบ ว่านนาคราช พญานาคราช Davallia solida ชาวบ้านแถบจันทบุรี มักมีเหง้าตากแห้ง ที่เก็บจากเหง้าแก่ทิ้งใบหมดแล้ว นำมาเก็บไว้บนหิ้งพระ เพื่อนำมาใช้เมื่อแก้พิษแมลงสัตว์กัดต่อย เช่น แมงป่อง ตะขาบ งูกะปะ โดยนำเหง้าฝนกับเหล้าโรง หรือน้ำซาวข้าว แล้วใส่บาดแผล

ผักแว่น ผักลิ้นปี่ (ใต้) marsilea crenata Presl. ต้น รดจืดฝาดหวานเล้กน้อย สามาแผลในปากคอ ระงับร้อน แก้ไข้ ร้อนมนกระหายน้ำ ดับพิษ แก้ดีพิการ
ชาวเขาเผ่าเย้าใช้ ทั้งต้น ต้มน้ำดื่ม แก้เจ็บคอ เสียงแหบ ยาพื้นบ้านใช้ ทั้งต้น ผสมต้นและใบธูปฤาษี ทุบพอแตก แช่น้ำที่มีหอยขมเป็นๆ อยู่นาน 2-3 นาที ดื่มแก้ไข้ ผิดสำแดง

ผักกูดกิน Dilplazium esculentum SW. ใบรสเย็น แแก้ไข้ตัวร้อน แก้พิาอักเสบ

ลิเภา Lygodium flexuosum Sw . ทั้งเถา รสจืดเย็น ปรุงยาแก้พิษฝีภายใน ฝีภายนอก , ยาพื้นบ้านล้านนาใช้ ต้น ใบ ผสมหัวยาข้าวเย็น ต้มน้ำดื่มเป็นน้ำชา แก้ปวดเมื่อยในผู้สูงอายุ ชาวเขาเผ่าอีก้อ เม้ว มูเซอ เย้า ใช้ราก ลำต้น เหง้า ทั้งต้น ต้มน้ำดื่ม แก้เจ็บคอ เสียงแหบ ปวดหลัง ขับปัสสาวะ รักษาโรคทางเดินปัสสาวะ นิ่วในไต เลือดตกใน ใบ ตำพอก แก้อักเสบจากงู ตะขาบ แมงป่อง และแมลงมีพิษกัดต่อย สารสกัดทั้งต้นด้วยแอลกอฮอล์ มีฟทธิ์ทำให้หนูและกระต่ายแท้ง
ลิเภา Lygodium microphyllum ใบ ใช้เป็นส่วนผสมทำยาห้ามเลือดแผลสด [2]

หญ้าถอดปล้อง Equisetum debile Roxh . ทั้งต้น ต้มดื่ม ขับปัสสาวะ ขับนิ่ว บำรุงไต ขับระดูขาว ดำพอก รักษาบาดแผล แก้ปวดข้อ แก้ปวดกระดูกหักหรือเดาะ [15] ยาพื้นบ้าน ต้น 1 กำมือ ต้มดื่มต่างน้ำ ขับปัสสาวะ ผสมกับกิ่งและใบหญ้าหนวดแมว ต้มน้ำดื่ม รักษานิ่ว ขับระดูขาว บำรุงไต

Cheilanthes farinosa (Forst.) Kaulf. เรียกกันว่า Siver Fern มีรายงานจาก ตปท. ระบุ เฟิน ใช้น้ำคั้นจากต้น นำไปหยอดหู แก้อาการเจ๊บหูได้

เฟินเงิน Pteris ensiformis Burm. เฟินชนิดนี้ มีสรรพคุณทางยา ทั้งต้น รสขม ทำให้เย็น ขับปัสสาวะ แก้ปัสสาวะเป็นเลือด แก้บิดมูกเลือด

ลิ้นกุรัม, shi wei (จีน) Pyrrosia lingula ในประเทศจีน มีการนำเฟินชนิดนี้ไปสกัดตัวยาสำหรับบำบัดอาการขัดเบา ไตพิการ โรคโกโนเรีย แก้อาการไอและขับเสมหะดูรายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่ shi wei plant

Huperzia มี Huperzine A เป็นสารประกอบประเภท alkaloid ที่ช่วยยับยั้งการสูญเสีย acetycholine ซึ่งสารนี้ เป็นสารที่เกี่ยวข้องกับการทำงานของระบบสมองและระบบประสาท และ Huperzine A มีส่วนช่วยในการรักษษอาการเจ๊บป่วยของเนื้อเยื่อสมอง และทำให้มีความจำดี จึงใช้เป็นยาสำหรับแก้ไขอาการ สมองเสื่อม หรือ อัลไซเมอร์

ประโยชน์ในแง่อาหาร

รวบรวมเฟินหรือกูดที่สามารถนำมารับประทานเป็นอาหารได้

กูดห้วย, กูดน้ำ, กูดกินหรือหัสดำ Diplazium esculentum (Retz.) Sw., คราวที่ไปเที่ยวสังขละ กาญจนบุรี มีนักท่องเที่ยวมาจากพังงา เล่าให้เราฟัง ที่บ้านเขามีเฟินชนิดนนี้ขึ้นตามลำธารในสวนยาง ยอดอ่อนเก็บเอามาลวกกินเป็นผักอยู่บ่อยๆ
และร้านอาหารในตลาดสังขละ มีรายการอาหารยอดนิยมรายการหนึ่งคือ ยำผักกูด กับ ผักกูดผัดน้ำัหอย

ผักแว่น Marsilea crenata กินเป็นผักสด กรอบอร่อยดี หรือจะนำมาใส่เมนูยำ ก็อร่อย

ผักพ่อค้าตีเมีย Lygodium polystachynum ใส่แกงอ่อม อาหารแบบภาคเหนือ

เฟินออสมันดา Osmunda sp. เคยดูสารคดีจากญี่ปุ่น ที่นั่นเขานิยมนำมาทำเป็นวาราบิ ดองเก็บไว้กินหน้าหนาวช่วงที่มีหิมะตกปลูกผักไม่ได้ เขาจะเก็บในช่วงหน้าฝน โดยเก็บยอดอ่อน ต้นเว้นต้น เพื่อไม่ให้สูญพันธุ์ จะได้มีเอาไว้กินไปได้ตลอด

ปรงไข่ Acrostichum aureum ยอดอ่อน นำมากินเป็นผักลวกจิ้ม และจากคุณดิบชื้นแจ้งบอกมาว่า ปรงทอง หรือปรงไข่ ใช้ใบอ่อนมาลวกกินกับน้ำพริก ถามแม่ค้าขายผักในตลาดที่เก็บเอามาขาย เขาบอกให้เอาไปชุบไข่ทอด อร่อยที่สุด

ผักกูดแดง Stenochlaena palustris มีตามสวนต้นไม้เก่า ใน กทม. สามารถนำยอดอ่อนมากินเป็นผักลวกจิ้มได้

Ophioglossum reticulatum ในชวา อินโดนีเซีย และแถวจันทบุรี นิยมกินเป็นผัก

ผักตีนนกยูง Helminthostachys zeylanica ยอดอ่อนสามารถนำมากินเป็นผักได้ ได้ฟังมาจากคน จ. จันทบุรี

ลิเภา Lygodium sp . ยอดอ่อนของลิเภา ยังนำมากินเป็นผักสดได้

ลูกไก่ทอง (Cibotium baromezt) นักเดินป่าผจญภัยหลายท่านบอกมา ยอดอ่อนกินเป็นผักได้

ผักกูดเกี๊ยะ (Pteridium aquilinum) ในประเทศญี่ปุ่นนิยมนำมากินเป็นผัก แต่กินมากไม่ดี มีสารก่อมะเร็ง

คุณป้าท่านหนึ่ง มาจาก จ. น่านเล่าว่า ป้าเก็บยอดอ่อนม้วนๆ ของผักกูดมาลวกกิน ต้นเป็นแท่งเป็นลำสูงท่วมหัว
(เดาได้ว่า เป็นเฟินมหาสดำชนิดหนึ่ง Cyathea sp.)

เฟินกีบแรด Angiopteris evecta ลุงคำป่วน แห่งคำนวณเนอสเซอรี่ ภูเรือ จ. เลย เล่าให้ฟัง ลุงเก็บยอดอ่อนม้วนๆ ของกีบแรดมาลวกจิ้มน้ำพริกกิน และยังมีผักกูดอีกหลายชนิดที่ชาวบ้านแถวนี้เก็บใบอ่อนมากินกัน

ผักกูดขม Blechnum indicum ชาวอะบอลิจิน ชนพื้นเมืองของออสเตเลีย ที่อ่าว Moreton นิยมนำรากของเฟินชนิดนี้มาปรุงเป็นอาหาร โดยขุดเอาลำต้นและรากในดินขึ้นมา นำไปตากแดดให้หมาด แล้วนำไปย่างไฟ จากนั้นนำไปทุบให้แหลก ก่อนนำไปปรุงเป็นอาหาร ซึ่งเป็นแหล่งคาร์โบไฮเดรต หรือแป้งของชนกลุ่มนี้

ผักแว่นขน Marsilea drummondii ชาวอะบอลิจิน เก็บฝักสปอร์มาโม่บด เพื่อกรองเอาแป้งออกมากิน เป็นแหล่งคาร์โบไฮเดรตอันหนึ่ง

ที่ตลาดน้ำดอนหวาย นครชัยศรี มีคนเก็บผักกูดมาขาย เป็นเฟินชนิดหนึ่งใน สกุล Thelypteris

เฟินห่อข้าวสีดา Platycerium wallichii ใบกาบอ่อน สามารถนำมากินเป็นผักสดได้ คนในชนบทภาคเหนือส่วนมากเคยกิน
ชาวบ้านบางหมู่บ้านที่ อ. ทองผาภูมิ ก็กินกัน

เฟินหางนกหว้า หรือกระปรอกหางสิงห์ Microsorum punctatum เพื่อนคนหนึ่งมาจาก จ. ชัยภูมิ เล่าให้ฟัง แถวบ้านเก็บใบอ่อนมากินเป็นผักสด

เฟินข้าหลวง Asplenium nidus ที่นครเซี่ยงไฮ้ มีร้านอาหารหลายร้านมีเมนู ยอดอ่อนเฟินข้าหลวงผัดน้ำมันหอย

งานหัตถกรรมหรืออื่นๆ

ผักกูดแดง Stenochlaena palustris มีลำต้นเหนียวแน่น สามารถนำต้นมาถักเป็นกระเช้าหรือตะกร้าได้ดี

ย่านลิเภา Lygodium sp. (คำว่า ย่าน เป็นคำเฉพาถิ่นทางใต้ หมายถึง เถาเลื้อย) นำมาใช้ทำหัตถกรรมถักสาน มีคุณสมบัติหนียวแน่น แข็งแรง ทนทานเป็นพิเศษ ใช้ถักเป็นกระเป๋า ภาชนะและเครื่องใช้ต่างๆ รวมทั้งเครื่องมือประมงได้ดีด้วย

เพินนาคราช Davallia solida มีความหนาเป็นมัน เพราะมีขี้ผึ้ง Cultin บนผิวใบด้านบนฉาบอยู่ ทำให้ทนทานต่อการตัดนำมาปักแจกัน หรือกำร่วมกับดอกไม้ เป็ที่ต้องการในยุโรปหลายประเทศ นอกจากนี้ ก้านใบที่ยาว แข็งแรง ปักแจกันอยู่ได้นาน ใบที่หมดอายุแล้วจะเหลืองเหี่ยวทั้งใบ ไม่ทิ้งใบย่อยเหมือนเฟินใบมะขาม (Nephrolepis) และยังสามารถนำใบแก่เต็มที่ หรือใบเหลืองมาฟอกขาวย้อมสีเป็นใบไม้แห้ง ได้ดีอีกด้วย

กูดต้น Tree Fern ในสกุล Cyathea มีลำต้นมีเส้นใยเหนียวและแน่นคงทน นิยมใช้เป็นวัสดุปลูกหล้วยไม้ หรือแปรรูปทำกระถางปลูกต้นไม้ หรืองานแกะสลัก

กูดดอยปุย Cyathea spinulosa สามารถนำใบแก่มาฟอกและย้อมสีได้ดี ใช้ประดับแจกันและกำช่อดอกไม้แห้ง

ออสมันดา Osmunda sp. ใช้รากเป็นเครื่องปลูก

สปอร์เฟินหลายชนิดประกอบด้วยน้ำมันไวไฟในปริมาณร้อยละค่อนข้างมาก
สปอร์ของญาติเฟินชนิดหนึ่ง จำพวกหางสิงห์ (Lycopodium clavatum) ใช้บรรจุในถ่านไฟฉาย และเป็นส่วนประกอบสำคัญของเชื้อเพลิง ดอกไม้ไฟ

เฟินหนัง Leather Leaf Fern (Rumohra adiantiformis)